NIK: potencjał terapii protonowej w leczeniu nowotworów w Polsce jest niewykorzystany

Dostępność protonoterapii w Polsce jest ograniczona, mimo że w Krakowie działa nowoczesne Centrum Cyklotronowe Bronowice. W 2023 roku terapię tę otrzymało 312 pacjentów, co stanowiło 78% możliwości ośrodka – podaje Najwyższa Izba Kontroli.

Najwyższa Izba Kontroli w najnowszym raporcie zwróciła uwagę na rosnący problem nowotworów złośliwych w Polsce, zarówno pod względem zdrowotnym, jak i społecznym. Każdego roku diagnozuje się około 170 tysięcy nowych przypadków, a liczba zgonów z tego powodu wynosi około 100 tysięcy.

Raport podkreśla znaczenie radioterapii jako jednej z kluczowych metod leczenia nowotworów, zwracając szczególną uwagę na protonoterapię. Jest to nowoczesna technologia wykorzystująca promieniowanie protonowe, które precyzyjnie niszczy komórki nowotworowe. Szczególnie skuteczna okazuje się w leczeniu głęboko położonych nowotworów, takich jak guzy wewnątrzczaszkowe.

Obecnie jedynym ośrodkiem protonoterapii w Polsce jest Centrum Cyklotronowe Bronowice (CCB) działające przy Instytucie Fizyki Jądrowej PAN w Krakowie. Planowane jest jednak otwarcie drugiego ośrodka w Poznaniu pod auspicjami Wielkopolskiego Centrum Onkologii, co ma nastąpić do końca 2026 roku.

NIK zwróciła uwagę, że CCB nie jest podmiotem leczniczym, dlatego realizacja terapii odbywa się na podstawie umów ze świadczeniodawcami. Narodowy Instytut Onkologii w Krakowie zajmuje się leczeniem nowotworów poza narządem wzroku, a Szpital Uniwersytecki w Krakowie przeprowadza terapię protonową nowotworów oka. Już w 2020 roku NIK badała wykorzystanie protonoterapii w Polsce, wykazując, że Centrum Cyklotronowe Bronowice wykorzystywało jedynie 30% swojego potencjału. Stwierdzono także, że zaprzestano leczenia dzieci tą metodą i nie opracowano strategii jej rozwoju.

Obecny raport NIK wskazuje, że w latach 2020–2024 kolejne kierownictwa Ministerstwa Zdrowia nie podjęły wystarczających działań na rzecz rozwoju protonoterapii. Mimo rozszerzenia listy nowotworów kwalifikujących się do tej terapii w 2023 roku, możliwości CCB nadal nie były w pełni wykorzystywane. Jednak w latach 2020–2023 odnotowano wzrost liczby pacjentów poddawanych protonoterapii nowotworów poza narządem wzroku. W 2023 roku terapii poddało się 312 pacjentów, co stanowiło 78% możliwości ośrodka.

Izba zauważyła także, że w latach 2020–2024 około 34% pacjentów poddanych terapii protonowej nie miało schorzeń objętych wykazem świadczeń gwarantowanych. Dzięki indywidualnym zgodom krajowego konsultanta ds. radioterapii onkologicznej oraz współpracy z Narodowym Instytutem Onkologii w Krakowie możliwe było ich leczenie. Gdyby nie te działania, ośrodek wykorzystywałby jedynie połowę swojego potencjału.

NIK oceniła, że brak odpowiednich działań Ministerstwa Zdrowia ograniczył dostępność terapii protonowej. Wskazano również na trudności organizacyjne i brak współpracy między placówkami, które dodatkowo utrudniały leczenie pacjentów. We wnioskach skierowanych do Ministerstwa Zdrowia NIK postulowała opracowanie jasnych zasad organizacji protonoterapii, obejmujących możliwość zawierania umów z ośrodkami z całej Polski oraz określenie odrębnych zasad dla dzieci i dorosłych.

Ponadto zalecono aktualizację taryf protonoterapii dla nowotworów zlokalizowanych poza narządem wzroku, uwzględniając różne stawki dla dzieci i dorosłych, a także dla dzieci wymagających znieczulenia ogólnego. Izba rekomendowała również stworzenie rozwiązań systemowych umożliwiających przekształcenie Centrum Cyklotronowego Bronowice w pełnoprawny ośrodek leczniczy. Inicjatywa ta powinna być realizowana we współpracy z Prezesem Rady Ministrów, Ministrem Nauki, kierownictwem IFJ PAN, Narodowym Funduszem Zdrowia oraz ekspertami z dziedziny onkologii i radioterapii.