Warszawa na pierwszym miejscu w rankingu zdrowych miast w Polsce - Indeks Zdrowych Miast

Indeks Zdrowych Miast 2023r. - projekt kilku instytucji badających wpływ środowiska, społeczeństwa czy gospodarki i polityki publicznej na zdrowie mieszkańców- wyłonił zwycięzców. W rankingu zbadano 66 miast. Zapraszamy w załączniku do zapoznania się z wynikami .

Badaniem objęto 66 miast w Polsce, mających status miast na prawach powiatu. Raport pisali eksperci z trzech organizacji. Są to: Grupa LUX MED, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie oraz Open Eyes Economy Summit (Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej). Dr hab. Agnieszka Chłoń-Domińczak, prof. SGH, prorektorka ds. nauki Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie tłumaczy, że w raporcie eksperci skupili się na na miastach na prawach powiatu, aby móc porównać jednostki samorządu terytorialnego, które mają podobne zadania i funkcje.

W wyniku weryfikacji pozostało 68 wskaźników uwzględnionych w indeksie. Zebrane wskaźniki, które pozytywnie przeszły etap weryfikacji, zostały podzielone na odpowiednie obszary, a następnie zostały poddane normalizacji, co pozwoliło na porównanie wskaźników wyrażonych w różnych jednostkach miar. 

Najwięcej, bo aż 100 punktów uzyskała Warszawa. Tuż za nią uplasowało się Opole. później Chorzów, Gdańsk Rzeszów, Koszalin, Białystok, Gdynia, Sopot. 10tym miastem w rankingu jest Poznań z liczbą punktów 63,6.

Ostatnie miejsce (66) zajmuje Dąbrowa Górnicza. Tuż przed są Świętochłowice, Jelenia Góra, Częstochowa, Zabrze, Jaworzno, Bytom, Piotrków Trybunalski, Sosnowiec, Włocławek czy Mysłowice. 

W ramach obszaru i wskaźników "zdrowie" zdefiniowano jako zakres działań zwiększających dostęp do świadczeń zdrowotnych oraz działań z obszaru zdrowia publicznego, na które miasta na prawach powiatu mają wpływ. W ramach takich działań przeanalizowano programy polityki zdrowotnej, które uzyskały pozytywną lub warunkowo pozytywną opinię Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji oraz działania realizowane w ramach Narodowego Programu Zdrowia (NPZ) w 2020 r. przez miasta na prawach powiatu. Podjęcie inicjatywy realizacji programu lub działań w ramach NPZ leży po stronie jednostek samorządu terytorialnego, dlatego dane te pozwalają na analizę zaangażowania miast na prawach powiatu w działaniach z obszaru zdrowia. Zostało przeanalizowanych 2581 programów polityki zdrowotnej i działań w ramach NPZ, które pogrupowano na ponad 20 kategorii tematycznych. Na podstawie danych zostały wyróżnione dwie główne zmienne, które ujęto w ogólnym indeksie – tj.: • liczba programów i działań realizowanych przez poszczególne miasta na prawach powiatu • średni koszt realizacji tych działań w przeliczeniu na mieszkańców. 

Kolejnym badanym obszarem jest sytuacja demograficzna. W ramach Indeksu Zdrowych Miast uwzględnione są cząstkowe wskaźniki odnoszące się do procesów demograficznych i struktury populacji. M.in jak wygląda struktura wieku ludności. Uwzględniony został również wskaźnik feminizacji, który wskazuje na relację kobiet do mężczyzn – wskaźnik ten świadczy o atrakcyjności danego miasta z perspektywy długookresowych procesów migracyjnych – wyższy wskaźnik świadczy o tym, że miasto przyciąga migrantów, a zatem jest bardziej atrakcyjne. We wskaźniku również uwzględnione jest ogólne saldo migracji, które pokazuje czy obecnie miasto raczej przyciąga nowe osoby, czy wręcz przeciwnie, więcej osób je opuszcza. W  obszarze Ludność i  pokolenia uwzględnione są również wskaźniki ilustrujące stan zdrowia ludności, a  więc to, na ile w  mieście obserwowane są zjawiska uznawane za niekorzystne z perspektywy zdrowia publicznego. Wskaźniki te dotyczą relatywnych do liczby zgonów z powodu chorób o charakterze cywilizacyjnym: chorób układu krążenia, chorób nowotworowych, a także umieralności noworodków i osób w wieku do 65 lat (przedwczesne zgony). Wskaźniki te obliczone są z wykorzystaniem średniej 3-letniej, aby ograniczyć wpływ losowych wahań na wartości wskaźników. Wszystkie wskaźniki wykorzystane w tym obszarze pochodzą z Banku Danych Lokalnych GUS.

W raporcie badano również dystrybucję dóbr i usług publicznych. Sprawne i efektywne dostarczanie tego typu dóbr stanowi nie tylko podstawę nowoczesnego społeczeństwa, ale ma również niebagatelny wpływ na stan zdrowia mieszkańców. Usługi publiczne, w tym przypadku nazwane usługami komunalnymi oraz społecznymi, tworzą liczną grupę zróżnicowanych działań i  przedsięwzięć. Ich jakość w Polsce systematycznie się poprawia, chociaż zmiana nie jest jednakowa we wszystkich polskich miastach. Zadaniem raportu jest ukazanie tego zróżnicowania oraz przedstawienie rozwiązań, które mogą zapewnić większą spójność terytorialną. Analizie poddane zostały usługi, których wpływ na jakość zdrowia mieszkańców jest kluczowy, tj. usługi wodno-kanalizacyjne, zaopatrzenie w ciepło, gospodarka odpadami, kultura fizyczna i  sport czy bezpieczeństwo publiczne.

Czy edukacja ma związek ze zdrowiem? Autorzy raportu uważają, że tak. Jest to element wspierania polityki zdrowotnej i zdrowia publicznego. Wszystkie badania wskazują na pozytywny związek pomiędzy wykształceniem a stanem zdrowia ludności. W  obszarze ujętych jest łącznie sześć wskaźników. Pierwsze cztery odnoszą się do wyników edukacyjnych dzieci i  młodzieży po dwóch etapach edukacji, mierzonych wynikami sprawdzianu ósmoklasisty (średnie wyniki z języka polskiego oraz matematyki) oraz matury (średnie wyniki z matury podstawowej z języka polskiego oraz matematyki). Są to egzaminy, które pozwalają na porównanie efektów pomiędzy poszczególnymi miastami, do których przystępują wszyscy uczniowie kończący szkoły podstawowe oraz licea ogólnokształcące i  technika. Podstawą do oszacowania wyników są średnie wyniki uzyskane w miastach objętych analizą w punktach w 2021 r. Piąty wskaźnik obejmuje dzieci w placówkach wychowania przedszkolnego na 1 tys. dzieci w wieku 3-5 lat, a więc w wieku, w którym nie występuje obowiązek, a jedynie prawo do edukacji przedszkolnej. Uczestnictwo w edukacji przedszkolnej jest często związane z lepszymi wynikami edukacyjnymi i poziomem umiejętności na późniejszych etapach rozwoju. Dlatego jest to również traktowane jako inwestycja społeczna, mająca wpływ na późniejsze zachowania zdrowotne i stan zdrowia ludności. Ostatni wskaźnik w obszarze edukacji jest związany z sytuacją ekonomiczno-społeczną młodzieży i pokazuje udział dzieci w wieku do 17 lat, na które rodzice otrzymują zasiłek rodzinny, w ogólnej liczbie dzieci w tym wieku. Jest to wskaźnik, który związany jest z oceną zamożności rodzin, a także możliwością realizacji przez nie funkcji związanych z rozwojem dzieci. Zasiłki rodzinne przysługują rodzinom, które nie osiągają progu dochodowego uznawanego za niezbędny do realizacji tych funkcji.

 Niewystarczające zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych ma negatywny wpływ na poczucie bezpieczeństwa i stabilności w życiu, oddziałuje na dobrostan psychiczny i skłonność do posiadania dzieci, a także – w skrajnych przypadkach – wpływa na stan zdrowia ludności. Dostępność tę można podzielić na trzy aspekty – ilościowy, jakościowy i ekonomiczny.

Aspekt ilościowy. Najważniejszym wymiarem dostępności nieruchomości mieszkalnych jest ich liczba i  lokalizacja. Deficyt lokali mieszkaniowych na terenie danego miasta wpływa bezpośrednio na możliwości zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych, a  w  rezultacie również wymusza powstawanie szkodliwych społecznie i zdrowotnie zjawisk, jak „gniazdownictwo” (zamieszkiwanie w jednym lokalu przez rodziców i ich dorosłe dzieci), przeludnienie czy – w skrajnych przypadkach – bezdomność. Ważnym aspektem polityki miejskiej jest nie tylko stymulowanie budowy nowych zasobów mieszkaniowych, ale również planowanie ich rozlokowania w sposób zrównoważony.

Aspekt jakościowy. Aby zasób mieszkaniowy w pełni zaspokajał potrzeby mieszkaniowe ludności, musi być zróżnicowany pod względem parametrów lokalowych oraz charakteryzować się odpowiednim stanem fizycznym. Brak odpowiedniego zróżnicowania zasobu prowadzi do przeludnienia mieszkań, które z  kolei skutkuje problemami społecznymi i zdrowotnymi. Deprywacja mieszkaniowa, czyli użytkowanie lokali substandardowych z  przeciekającym dachem, zagrzybionych, niedogrzanych czy z  nieszczelnym piecem węglowym prowadzi do wielu chorób, zwłaszcza dróg oddechowych, dróg moczowych, układu krążenia czy do zapalenia stawów. W związku ze starzeniem się ludności narastającym problemem staje się również wykluczenie mieszkaniowe osób starszych, przejawiające się brakiem odpowiednich udogodnień w lokalach. Jego efektem jest spadek jakości i skuteczności opieki zdrowotnej nad osobami starszymi, a także wzrost ryzyka wypadków domowych wśród seniorów. Dlatego ważnym aspektem polityki miejskiej jest korygowanie rynkowych mechanizmów alokacji mieszkań poprzez programy przyznawania dodatków mieszkaniowych dla osób o niższych dochodach, dokładna kontrola jakości oferty mieszkaniowej i egzekwowanie prawa budowlanego, stymulowanie deweloperów do budowy lokali o  powierzchni i  standardzie najlepiej odpowiadającym potrzebom mieszkańców.

Aspekt ekonomiczny. Trzecim, najczęściej dyskutowanym problemem wpływającym na dostępność mieszkań jest koszt użytkowania nieruchomości, zarówno własnościowych, jak i wynajmowanych po cenie rynkowej lub niższej. Wiele gospodarstw domowych w miastach nie ma dostępu do użytkowania lokali niezbędnych do zaspokojenia ich potrzeb. Wykluczenie ekonomiczne powoduje, że nie są w stanie ani kupić, ani wynająć mieszkania o potrzebnej im powierzchni. Ogranicza to efektywny popyt na nieruchomości, prowadząc do wypaczenia podaży nowych lokali w kierunku mieszkań małych, o niskim standardzie i położonych w lokalizacjach dalekich od infrastruktury usługowej. Dlatego ważnym aspektem polityki miejskiej jest dotowanie mieszkalnictwa, od zapewnienia potrzebnych gruntów w  niskich cenach, przez dofinansowanie społecznego budownictwa czynszowego, po progresywny system opodatkowania nieruchomości. Ważnym elementem jest również elastyczne gospodarowanie zasobem mieszkań komunalnych, tak aby faktycznie były one dostępne dla osób najbardziej potrzebujących.

Dbałość o  środowisko naturalne powinna być jednym z  podstawowych paradygmatów rozwoju cywilizacyjnego, także w  ujęciu miejskim. Odpowiedzialny ekologicznie rozwój ma znaczenie nie tylko dla przyszłości życia na Ziemi, ale również dla dobrostanu zamieszkujących ją ludzi. Dotyczy to w szczególności miast, gdzie antropopresja jest najsilniejsza, a jej skutki mają naukowo udokumentowany negatywny wpływ na zdrowie mieszkańców. Dlatego w Indeksie Zdrowych Miast obszar Środowisko został zdefiniowany jako zakres działań ograniczających negatywny wpływ człowieka na środowisko w jego trzech wymiarach oddziaływania – na powietrzę, ziemię i wodę.

Powietrze. Dostęp do czystego, przejrzystego powietrza o odpowiedniej temperaturze i niskich wibracjach jest warunkiem koniecznym istnienia większości form życia na ziemi. Smog, stanowiący jeden z typów zanieczyszczania powietrza, jest przyczyną licznych chorób, nie tylko układu oddechowego. Czynnikami wpływającymi negatywnie na stan zdrowia (chociaż nie ujętymi we wskaźniku ze względu na brak porównywalnych danych) są wysokie temperatury, zanieczyszczenie hałasem oraz światłem. Dlatego ważnym aspektem polityki miejskiej dotyczącej zdrowia jest ograniczanie szeroko rozumianych zanieczyszczeń powietrza, od polityk nakierowanych na zmniejszenie smogu (ogrzewanie, transport, przemysł) i polucji świetlnej, przez ograniczanie powierzchni miejskich z betonu i kamienia, aż po odpowiednią urbanistykę, gwarantującą istnienie ciągów zielonych i o niskiej zabudowie, które zwiększają „przewiewność” miasta, izolację szlaków komunikacyjnych od osiedli mieszkalnych oraz rozwój transportu publicznego.

Ziemia. Wyjałowienie i  zanieczyszczenie ziemi jest zjawiskiem w  równym stopniu dotykającym tereny wiejskie, jak i  obszary wysoce zurbanizowane. Brak dostępu do terenów zielonych w  całej ich obfitości jest jednym z czynników negatywnie wpływających na dobrostan mieszkańców miast, także w wymiarze zdrowotnym, poprzez ograniczenie możliwości aktywnego wypoczynku w pobliżu miejsca zamieszkania. Również zanieczyszczenie ziemi odpadami, w tym składowiskami śmieci komunalnych czy wysypisk odpadów przemysłowych i skał płonnych (tzw. hałdy), stanowi zagrożenie dla zdrowia i życia mieszkańców miast, narażonych na toksyczne wyziewy oraz skażenie wód gruntowych. Dlatego ważnym aspektem polityki miejskiej jest zapewnienie i dbałość o tereny zielone. Chodzi tu nie tylko o dostęp do lasów i innych rezerwatów przyrody, zapewniających istnienie zrównoważonych ekosystemów w  ramach miast oraz  stanowiących siedlisko potrzebnych zdrowemu miastu roślin i zwierząt, ale także dbałość o jak najmniejszą ingerencję w pozostałe tereny zielone na obszarach zurbanizowanych. 

Woda. Trzecim wymiarem negatywnego wpływu człowieka na środowisko, który ma wpływ na zdrowie mieszkańców miast, jest jakość i dostępność wód. Brak dostępu do wody pitnej jest w wielu miastach powodem licznych chorób i zgonów. Problem ten dotyczy miast w krajach wysoko rozwiniętych o niedostatecznie rozwiniętej sieci wodociągowej i kanalizacyjnej. Problemem jest też zanieczyszczenie wód stojących i  płynących składnikami chemicznymi oraz wysoka temperatura, co uniemożliwia tworzenie się w nich ekosystemów w całej ich potrzebnej różnorodności. W tym celu miasto powinno dbać o rozwój sieci kanalizacyjnej i wodociągowej, aby była ona dostępna dla wszystkich budynków mieszkalnych i komercyjnych na terenie miasta oraz w  jego najbliższym otoczeniu. Dodatkowo niezbędne jest ograniczenie poboru wody ze środowiska naturalnego poprzez zwiększanie naturalnej retencji, odzyskiwanie wody pitnej z kanalizacji i ścieków oraz minimalizowanie zrzutu wody, zwłaszcza zanieczyszczonej, do środowiska.

Aby zwrócić uwagę na znaczenie infrastruktury w kontekście funkcjonowania zdrowych miast, można wskazać miejsce zajmowane przez nią w całokształcie działań obejmujących organizację użytkowania przestrzeni miejskiej. Infrastruktura spełnia kluczową rolę nie tylko w samym planowaniu przestrzennym, ale też w funkcjonowaniu i rozwoju miast. Szeroko pojmowana infrastruktura jest powiązana ze zdrowiem społeczeństwa w sposób wieloaspektowy – można tu zwrócić uwagę na infrastrukturę ochrony zdrowia oraz infrastrukturę mieszkalnictwa, dla których zostały wydzielone osobne obszary Indeksu Zdrowych Miast. Szczególnie istotna dla jakości życia jest również infrastruktura transportowa – dostępność transportowa miasta może decydować o jego potencjale rozwojowym, a sam sposób rozmieszczenia miejskiej infrastruktury transportowej i jej rodzaj (np. układ ścieżek rowerowych, dostępność transportu szynowego) warunkuje także jakość życia mieszkańców i może bezpośrednio wpływać na ich zdrowie. Kwestie związane z tym rodzajem infrastruktury obejmuje też częściowo obszar Przestrzeń. Niewystarczająca lub niewłaściwie skonstruowana infrastruktura transportowa może natomiast oddziaływać negatywnie na jakość życia mieszkańców (w tym bezpośrednio na ich zdrowie). Przykład stanowi chociażby kongestia transportowa, czyli zjawisko nadmiernego natężenia ruchu w odniesieniu do przepustowości danego układu komunikacyjnego.

Podstawowym odniesieniem tego obszaru indeksu jest uchwycenie zależności pomiędzy zagospodarowaniem przestrzennym miasta oraz stanem zdrowotności jego mieszkańców. Zagospodarowanie przestrzenne to miejska struktura przestrzenno-funkcjonalna, analizowana pod kątem jej pozytywnego odziaływania na zachowania prozdrowotne oraz na zapobieganie występowania czynników zagrożenia zdrowotnego mieszkańców. Utrzymywaniu zdrowego stylu życia sprzyja miejska infrastruktura błękitno-zielona (bluegreen health), w tym ogólnie dostępna infrastruktura sportowo-rekreacyjna. Z kolei na ograniczenie występowania czynników zagrożenia zdrowotnego szczególnie wpływa ograniczenie w  przestrzeni miasta form wykorzystywania terenu, generujących hałas, zanieczyszczenie, wysoką temperaturę, nadmierne zagęszczenie populacji i  transportu. Szczególne znaczenie ma w  tym przypadku układ komunikacyjny i transport publiczny.