HPV: to nie tylko „sprawa dziewczynek”. To profilaktyka nowotworów u obu płci

Szczepienia przeciw HPV są w Polsce formalnie dostępne i finansowane od 1 września 2024 r. Farmakoekonomicznie szczepienia należą do najbardziej opłacalnych interwencji zdrowotnych. Mimo to wyszczepialność wciąż jest niska. Problem nie tkwi więc w samym programie, lecz w jego wykorzystaniu. Jeśli włączymy w program szkoły, zniesiemy bariery wiedzy, logistyczne oraz lepiej zorganizujemy zakupy i dostawy, możemy w kilka lat dogonić europejskich liderów wyszczepialności i realnie zmniejszyć liczbę nowotworów związanych z HPV.

Wejście do programu wygląda przyzwoicie: bezpłatne szczepienia dla 9–14-latków już działają, a obowiązek dla roczników urodzonych od 2018 r. jest zapowiedziany na 2027 rok. Mimo finansowania i decyzji politycznych wyszczepialność wciąż pozostaje poniżej średniej UE. Polska należy do państw, które szczepią najmniej przy wysokim obciążeniu nowotworami zależnymi od HPV. O tym, jak znaleźć skuteczny sposób, aby przejść od deklaracji do sprawnej praktyki i stabilnej organizacji szczepień, rozmawiali eksperci podczas debaty „HPV - od programu do profilaktyki. Jak zapewnić stabilność szczepień w Polsce?”, organizowanej przez Forum Zdrowia ZPP w cyklu „Zdrowie 360”.

Paneliści byli zgodni: szczepienia powinny wrócić do szkół jako podstawowego filaru organizacyjnego, uzupełnianego punktami POZ i aptekami. To właśnie szkoła daje szansę na wysoką, równą terytorialnie wyszczepialność, o ile towarzyszyć jej będzie prosty, zrozumiały przekaz.

Skoro Polska wdrożyła program później niż większość krajów UE, nie wolno ograniczać się wyłącznie do najmłodszych roczników. Potrzebne są „kohorty nadrabiające”, czyli nastolatki i młodzi dorośli, którzy nie zdążyli skorzystać z bezpłatnych szczepień. To pozwala szybciej podnieść odporność populacyjną i zmniejszyć rezerwuar zakażeń.

Obowiązkowość szczepień powinna iść w parze z poczuciem wyboru. Decydujący głos co do miejsca i terminu (szkoła, POZ, apteka) oraz w miarę możliwości typu preparatu buduje sprawczość rodziców i lekarzy, a to sprzyja szczepieniom. Przypominano, że w praktyce dziewięciu na dziesięciu rodziców i lekarzy wskazuje szczepionkę dziewięciowalentną, co należy uwzględniać w organizacji dostaw.

Uczestnicy debaty zgodzili się, że sukces szczepień rozbija się o trzy grupy barier. Po pierwsze wiedza: dezinformacja i zbyt techniczny język utrudniają decyzję. Po drugie logistyka: punkt szczepień musi być „po drodze”, a proces bez tarć, z jasnymi zgodami i krótkim czasem obsługi. Po trzecie koszty: program już znosi barierę ceny, ale trzeba konsekwentnie utrzymywać bezpłatny dostęp i komunikować to wprost.

Z perspektywy gabinetów ginekologicznych i onkologicznych widać coraz młodszych pacjentów ze zmianami przednowotworowymi i nowotworami zależnymi od HPV. Chorują kobiety i mężczyźni; poza szyjką macicy HPV wiąże się z nowotworami głowy i szyi, odbytu, sromu i prącia. Podkreślano, że zakażenie nie wymaga ryzykownych zachowań, a w skrajnych przypadkach wystarczy jeden partner w życiu. Dlatego język podkreślający, że „to szczepionka na raka, także u chłopców” jest nie tylko komunikacyjnie skuteczny, ale i klinicznie uczciwy.

Farmakoekonomicznie szczepienia HPV należą do najbardziej opłacalnych interwencji zdrowotnych. Koszty bezpośrednie i pośrednie nowotworów zależnych od HPV liczone są setkami milionów złotych rocznie, podczas gdy koszt szczepień spełnia progi wysokiej opłacalności. Prawnicy podkreślili, że prawo zamówień publicznych pozwala promować jakość i elastyczność: kryteria jakościowe, dostawy transzowe, dialog techniczny, a wreszcie łączenie zamówień z instrumentami refundacyjnymi (risk-sharing), to wszystko jest możliwe już dziś. Problemem nie jest litera prawa, tylko odwaga, planowanie i sprawne kadry po stronie zamawiających.

Bez centralnego, aktualnego rejestru podań i zapasów państwo działa „na ślepo”. Potrzebujemy systemu, który w krótkich interwałach pokaże realną liczbę szczepień, terminy ważności i lokalizacje dawek, by na bieżąco przekierowywać nadwyżki zamiast je utylizować. Równie ważna jest przewidywalność zakupów i dostaw z wyprzedzeniem oraz z uwzględnieniem preferencji klinicznych i pacjenckich.

Doświadczenia międzynarodowe są jednoznaczne: przy wieloletnich programach i wyszczepialności rzędu 90% w kohortach, kraje takie jak Australia czy część państw skandynawskich notują około 90-procentowe spadki infekcji HPV i zbliżone redukcje zachorowań na brodawki narządów płciowych, a w wybranych kohortach praktycznie eliminują raka szyjki macicy. To nie jest odległy ideał, to standard możliwy do osiągnięcia, jeśli domkniemy organizację w Polsce.

Szczepienia HPV to strategiczny filar profilaktyki onkologicznej, a nie dodatek do systemu. Polska nie musi wymyślać koła, wystarczy wdrożyć sprawdzone elementy: szkoły jako kanał podstawowy, likwidacja barier jako zasada projektowania procesu, kohorty nadrabiające, obowiązkowość połączoną z realnym wyborem, inteligentne zakupy i twardy monitoring. Wtedy zdanie z debaty „Program jest, problemem jest wykorzystanie” szybko straci aktualność.