Czy świat jest gotowy na kolejną pandemię? WHO sześć lat po COVID-19 stawia diagnozę

Sześć lat po wybuchu pandemii COVID-19 Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ocenia, czy świat jest lepiej przygotowany na kolejną pandemię. Choć powstały nowe mechanizmy, porozumienia i systemy nadzoru, gotowość pandemiczna pozostaje nierówna i krucha. WHO podkreśla, że bez dalszych inwestycji w globalne bezpieczeństwo zdrowotne kolejne zagrożenie może znów zaskoczyć świat.

Sześć lat temu Dyrektor Generalny WHO ogłosił najwyższy możliwy alarm zdrowotny, uznając nową chorobę koronawirusową za stan zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym (PHEIC). Choć formalny stan PHEIC zakończył się w maju 2023 roku, skutki pandemii COVID-19 są odczuwalne do dziś.

WHO podkreśla, że pytanie o gotowość świata na kolejną pandemię nie jest teoretyczne, lecz pilne i praktyczne.

Odpowiedź WHO brzmi jednoznacznie: „i tak, i nie”. Z jednej strony wdrożono wiele konkretnych rozwiązań wzmacniających zapobieganie pandemiom, gotowość i reagowanie. Z drugiej – postęp ten jest nierówny, a część osiągnięć może zostać zaprzepaszczona.

Jak podkreślił dr Tedros Adhanom Ghebreyesus, dyrektor generalny WHO:

Dodał:

Jednym z najważniejszych kroków było przyjęcie w maju 2025 r. Historycznego Porozumienia Pandemicznego WHO. Dokument ustanawia kompleksowe podejście do zapobiegania pandemiom, gotowości pandemicznej i reagowania kryzysowego, kładąc nacisk na globalną równość w zdrowiu.

Państwa członkowskie negocjują obecnie aneks dotyczący systemu dostępu do patogenów i podziału korzyści (PABS). Jego przyjęcie umożliwi pełne wejście porozumienia w życie jako prawa międzynarodowego.

We wrześniu 2025 roku weszły w życie zmiany w Międzynarodowych Przepisach Zdrowotnych (IHR), wzmacniające potencjał krajów w reagowaniu na zagrożenia zdrowotne. Równolegle działa Fundusz Pandemiczny, współtworzony przez WHO i Bank Światowy.

W trzech pierwszych rundach przyznał on ponad 1,2 mld USD, uruchamiając dodatkowe 11 mld USD na 67 projektów w 98 krajach, obejmujących m.in. nadzór epidemiologiczny, laboratoria i szkolenia personelu.

WHO rozwinęła Centrum Wywiadu Epidemicznego i Pandemicznego, aktualizując system EIOS, który wykorzystuje sztuczną inteligencję do szybkiego wykrywania zagrożeń. System wspiera obecnie ponad 110 krajów.

Znacząco wzrosły też możliwości sekwencjonowania genomu. Dzięki Międzynarodowej Sieci Nadzoru Patogenów ponad 110 państw śledzi patogeny o potencjale epidemicznym i pandemicznym.

WHO BioHub stał się kluczowym mechanizmem wymiany materiału biologicznego. Wspierany przez 30 krajów i terytoriów, skoordynował 25 wysyłek próbek do 13 laboratoriów.

Od 2020 roku pozyskano 34 warianty wirusów, w tym SARS-CoV-2, MPox, wirus Oropouche i MERS-CoV. W system zaangażowało się blisko 80 laboratoriów na całym świecie.

WHO wspiera lokalną produkcję szczepionek i leków, m.in. poprzez centrum transferu technologii mRNA w Kapsztadzie, ośrodek szkoleniowy w Seulu oraz Globalne Centrum Szkoleniowe ds. Bioprodukcji w Korei Południowej. Celem jest zwiększenie równego dostępu do szczepionek i terapii w krajach o niskich i średnich dochodach oraz wzmocnienie zasobów kadrowych.

WHO wskazuje na ostatnie epidemie Eboli i Marburga jako dowód realnej poprawy gotowości. Choroby, które dekadę temu powodowały katastrofalną liczbę zgonów, dziś są opanowywane szybciej i z niższą śmiertelnością.

W Demokratycznej Republice Konga oraz w Rwandzie, Tanzanii i Etiopii reakcją kierowały instytucje krajowe, wspierane przez WHO.

WHO ostrzega jednak, że te osiągnięcia są kruche. Coraz więcej państw przesuwa środki ze zdrowia publicznego na obronność i bezpieczeństwo narodowe. Organizacja podkreśla, że to krótkowzroczne, ponieważ pandemie są realnym zagrożeniem dla bezpieczeństwa narodowego, gospodarki i stabilności społecznej.

WHO apeluje do rządów, partnerów i interesariuszy, aby nie zaniedbywać przygotowań do pandemii. Podkreśla, że patogeny nie znają granic, a żaden kraj nie poradzi sobie sam.

Gotowość pandemiczna wymaga ciągłej czujności, współpracy międzynarodowej i długofalowych inwestycji. Jak zaznacza WHO, czas na przygotowania jest teraz – zanim uderzy kolejna pandemia.