Apteka dla pacjenta, nie dla aptekarza. Włoski model aptek receptą dla Polski

Rynek apteczny w Polsce od lat zmaga się z poważnymi problemami, które wpływają na dostępność leków, ceny oraz jakość usług. Wprowadzona w 2017 roku i utrwalona w 2023 roku i tzw. „Apteka dla Aptekarza” okazała się regulacją, która zamiast wspierać rozwój, hamuje rynek i ogranicza prawa przedsiębiorców. Na konferencji Konfederacji Lewiatan zaprezentowano raport Instytutu Finansów Publicznych, który wskazuje na potrzebę kompleksowej reformy wzorowanej na rozwiązaniach włoskich.

Analiza rynku aptecznego w latach 2002–2024 pokazała, że wprowadzone przepisy ograniczyły liczbę aptek w Polsce, co przełożyło się na pogorszenie dostępności do leków i obniżenie bezpieczeństwa lekowego.

W efekcie mamy w Polsce najbardziej przeregulowany rynek apteczny w Europie, nad którym wisi wyrok Trybunału Konstytucyjnego, skarga w Komisji Europejskiej, pozew zbiorowy przeciwko Skarbowi Państwa i arbitraż międzynarodowy, co oznacza potrzebę pilnej naprawy. Prezydent Konfederacji Lewiatan, Marek Górski, zwraca uwagę, że w centrum przyszłej reformy powinien znaleźć się pacjent, a nie ograniczenia własnościowe:

Instytut Finansów Publicznych przedstawił na konferencji scenariusze potencjalnej reformy, która miałaby polegać na zniesieniu większości ograniczeń własnościowych, wprowadzonych ustawami z 2017 i 2023 r., określonych jako „Apteka dla Aptekarza”, z zachowaniem obowiązujących dziś zasad geograficzno-demograficznych, tak jak to miało miejsce we Włoszech. W swojej analizie Instytut przedstawił kilka progów dopuszczalnej koncentracji – znów na wzór rozwiązań włoskich, gdzie do jednego właściciela może należeć do 20 proc. aptek w prowincji. Z analizy wynika, że w perspektywie 15 letniej:

• przy 10 proc. progu koncentracji, liczba aptek w Polsce wzrośnie o 279, poziom usieciowienia rynku wzrośnie z 52 do 63 proc., a liczba sieci aptecznych wyniesie 248 podmiotów,
• przy 20 proc. progu koncentracji, liczba aptek w Polsce wzrośnie o 661, poziom usieciowienia rynku wzrośnie z 52 do 72 proc. a liczba sieci aptecznych wyniesie 256 podmiotów
• przy 30 proc. progu koncentracji, liczba aptek w Polsce wzrośnie o 1508, poziom usieciowienia rynku wzrośnie z 52 do 81 proc. a liczba sieci aptecznych wyniesie 265 podmiotów.

Ograniczenia w rozwoju rynku aptecznego przełożyły się na pogorszenie dostępności leków oraz wzrost ich cen, zwłaszcza tych wydawanych bez recepty. Liczba aptek przypadających na 100 tysięcy mieszkańców spadła z 34,3 w 2017 roku do około 30 w 2022 roku, co plasuje Polskę poniżej średniej unijnej. Wzrosła również liczba gmin, w których funkcjonuje tylko jedna apteka, a to ogranicza konkurencję i wybór dla konsumentów.

Kolejnym negatywnym efektem jest spadek wartości podmiotów działających na rynku aptecznym, ponieważ ograniczenia w przekazywaniu i dziedziczeniu zezwoleń sprawiają, że apteki stają się niemal niezbywalne. To z kolei ogranicza zdolność do inwestycji i rozwoju.

Przedstawione prognozy wskazują, że dalsze utrzymywanie takich regulacji może utrudnić dostosowanie rynku do zmieniających się warunków demograficznych, takich jak starzenie się społeczeństwa i malejąca liczba mieszkańców. W efekcie możliwe są dalsze spadki dostępności leków oraz wzrost cen, co bezpośrednio wpływa na bezpieczeństwo lekowe Polaków.

Według statystyk w Polsce działa około 12 274 placówek aptecznych, co daje współczynnik 30 aptek na 100 tys. mieszkańców – to mniej niż średnia unijna.

Dr Sławomir Dudek, prezes Instytutu Finansów Publicznych, podsumowuje sytuację:

Ekspert podkreśla także ekonomiczny wymiar problemu:

Mec. Marcin Tomasik, partner kancelarii Tomasik Jaworski, wskazał na naruszenie praw przedsiębiorców i spadek wartości firm działających na rynku aptecznym po wprowadzeniu „Apteki dla Aptekarza”:

Marcin Tomasik wskazuje, że włoska reforma rynku aptecznego to przykład podejścia opartego na gruntownej analizie i długofalowej strategii. Włochy, podobnie jak Polska, to duże państwo unijne, które mierzyło się z wyzwaniami dostępu do usług farmaceutycznych. Tamtejsza reforma, przeprowadzona w 2017 roku, nie była efektem impulsywnej decyzji, lecz wynikiem wieloletnich badań i raportów urzędów antymonopolowych oraz instytucji europejskich. Zlikwidowano archaiczne ograniczenia własnościowe przy jednoczesnym zachowaniu regulacji geograficznych i demograficznych oraz rozsądnych limitów koncentracyjnych, by zwiększyć dostępność i poprawić warunki ekonomiczne dla aptekarzy. Kluczową lekcją jest rozdzielenie funkcji właścicielskiej od profesjonalnej roli farmaceuty, co przełożyło się na lepszą jakość usług dla pacjentów oraz stabilność rynku. Mecenas Tomasik podkreśla, że polskie regulacje powinny bazować na podobnych, rzetelnych analizach, a nie być podejmowane  na podstawie chwilowych impulsów politycznych.

Marcin Piskorski, Prezes Związku Pracodawców Aptecznych, podkreśla, że polski rynek apteczny jest dziś jednym z najbardziej przeregulowanych w Europie, gdzie nakładają się na siebie wszelkie możliwe ograniczenia występujące pojedynczo w Europie – a nawet oryginalne, typowo polskie rozwiązania, takie jak zakaz reklamy aptek. Ten chaos regulacyjny jest efektem politycznych, gwałtownych i nieprzemyślanych zmian prawnych wprowadzanych bez rzetelnej analizy skutków. Efektem tego są liczne patologie: przedsiębiorcy tracą wartość swojego majątku, nie mogą go swobodnie przekazać dzieciom, a cały rynek funkcjonuje w atmosferze niepewności i nieprzejrzystości. Piskorski wskazuje, że ta sytuacja wymaga głębokich reform opartych na transparentności i analizie, aby przywrócić praworządność i zdrowe funkcjonowanie rynku.

Marek Górski dodaje, że obecna regulacja nie tylko szkodzi rynkowi aptecznemu, ale jest przykładem „skandalicznego sposobu tworzenia prawa”, który „narusza swobodę działalności gospodarczej i prowadzi do ograniczenia dostępności leków, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach”.

Konferencja Konfederacji Lewiatan wraz z raportem Instytutu Finansów Publicznych jasno pokazuje, że obecne rozwiązania prawne na rynku aptek są niewydolne i szkodliwe. Receptą na problemy jest zniesienie restrykcji własnościowych z jednoczesnym zachowaniem zasad geograficzno-demograficznych oraz wprowadzenie mechanizmów antykoncentracyjnych wzorowanych na włoskim modelu.

Jak mówi dr Dudek:

Dzisiaj to nie tylko kwestia rynku, lecz przede wszystkim zdrowia i bezpieczeństwa milionów Polaków. Czas, aby polski rynek apteczny przeszedł reformę, która przywróci prawa przedsiębiorców i poprawi dostęp do leków dla pacjentów w całym kraju.