Otyłość jako narastający problem zdrowotny w Polsce

Otyłość staje się jednym z największych wyzwań zdrowotnych współczesnego świata, dotykając osób w każdym wieku, płci i narodowości. Szczególnie niebezpieczna jest otyłość brzuszna, która zwiększa ryzyko wielu poważnych chorób, od cukrzycy typu 2 po nowotwory. Skuteczna profilaktyka i wczesna interwencja, oparta na edukacji żywieniowej i wsparciu specjalistów, mogą znacząco poprawić stan zdrowia społeczeństwa, dlatego warto sprawdzić, jakie działania w tym zakresie są prowadzone w Polsce.

Otyłość jest globalnym problemem zdrowotnym, którego ryzyko wzrasta wśród wszystkich narodowości, płci i grup wiekowych. Otyłość, w szczególności brzuszna (inaczej wisceralna), jest ściśle związana ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia wielu zaburzeń i jednostek chorobowych, w tym chorób sercowo-naczyniowych, insulinooporności, cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego, stłuszczenia wątroby czy określonych typów nowotworów.

Profilaktyka i wczesna interwencja poprzez zmianę nawyków żywieniowych i stylu życia, wspierana przez edukację i specjalistyczną pomoc, może znacząco wpłynąć na poprawę stanu zdrowia społeczeństwa. Czy w Polsce są prowadzone działania prewencyjne przeciw otyłości na skalę kraju?

Otyłość jest chorobą wieloczynnikową i nadal stanowi narastający problem zdrowotny zarówno w Polsce, jak i na świecie. Jej rozwój zależy od wielu czynników, takich jak uwarunkowania środowiskowe, genetyczne i psychologiczne, zaburzenia hormonalne oraz styl życia, obejmujący m.in. sposób odżywiania i poziom aktywności fizycznej. Za główną przyczynę otyłości uznaje się długotrwałe utrzymywanie dodatniego bilansu energetycznego, polegającego na dostarczaniu organizmowi z pożywienia zbyt dużej ilości energii (kilokalorii) w stosunku do jego potrzeb.

Według danych raportu „Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania – 2025” opracowanego przez ekspertów Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – PIB zbyt wysoką masę ciała ma 55,8% Polaków w wieku 20 lat i więcej, a 13,9% cierpi na otyłość. Problem ten dotyczy znacznie częściej mężczyzn niż kobiet – nadmierną masę ciała stwierdzono u 64,1% mężczyzn i 48,3% kobiet, a otyłość występuje u 15,3% mężczyzn i 12,6% kobiet.

Z kolei prognozy World Obesity Atlas wskazują, że do 2035 roku odsetek osób chorujących na otyłość w Polsce wzrośnie do 33%. Raport opublikowany w 2025 roku na łamach czasopisma The Lancet podaje natomiast, że w przypadku braku wdrożenia skutecznych działań profilaktycznych i terapeutycznych do 2050 roku całkowita liczba dorosłych osób z nadwagą i otyłością na świecie może osiągnąć niemal 3,8 miliarda, co będzie stanowiło ponad połowę populacji dorosłych.

Również dane dotyczące najmłodszych są niepokojące. Badanie COSI (ang. Childhood Obesity Surveillance Initiative), czyli Europejska Inicjatywa Monitorowania Otyłości u Dzieci, prowadzona z inicjatywy WHO od 2007 roku, została stworzona w celu zbierania i analizowania danych dotyczących nadwagi i otyłości wśród dzieci w wieku szkolnym w krajach europejskich. Polska dołączyła do programu w 2017 roku, a w latach 2022–2024 przeprowadzono już szóstą rundę badania, obejmującą około 470 tysięcy dzieci.

W krajach biorących udział stwierdzono, że aż 25% dzieci w wieku 7–9 lat ma nadmierną masę ciała, a 10% z nich zmaga się z otyłością. W poszczególnych krajach różnice są duże – odsetek dzieci z nadwagą waha się od 9% do 42%, a z otyłością – od 3% do 20%.

Niepokojące wyniki dotyczą także polskich uczniów. Nadmierna masa ciała dotyczy co trzeciego dziecka w wieku wczesnoszkolnym (33%). Częstość występowania nadwagi i otyłości zauważono częściej wśród chłopców (36%) niż dziewcząt (30%). Wśród ośmiolatków z nadmierną masą ciała prawie połowę stanowią dzieci z otyłością (15%), przy czym częściej dotyka ona chłopców (19%) niż dziewczęta (11%).

Najwyższa Izba Kontroli wskazuje, że w 2022 roku bezpośrednie koszty leczenia otyłości w Polsce przekroczyły 9 mld zł, natomiast koszty pośrednie wyniosły blisko 27 mld zł. Prewencja i leczenie otyłości, a także zapobieganie jej powikłaniom, stanowią zatem istotny priorytet zdrowia publicznego.

Skuteczna profilaktyka pierwotna i wtórna, obejmująca długofalowe działania ukierunkowane na zapobieganie nadmiernemu przyrostowi masy ciała, może w znacznym stopniu ograniczyć dalszy wzrost częstości występowania otyłości. Szczególne znaczenie ma promowanie prozdrowotnych wzorców zachowań wśród dzieci i młodzieży. Nieprawidłowe nawyki żywieniowe kształtowane w środowisku rodzinnym oraz brak aktywnych form spędzania czasu wolnego są uznawane za jedne z głównych czynników sprzyjających rozwojowi nadmiernej  masy ciała w tej grupie wiekowej. Warto podkreślić, że są to czynniki modyfikowalne, na które rodzice i opiekunowie mają istotny wpływ.

Celem leczenia pacjentów z chorobą otyłościową jest redukcja masy ciała, w tym zmniejszenie udziału tkanki tłuszczowej, a także zapobieganie rozwojowi lub łagodzenie przebiegu chorób stanowiących jej powikłania. Skuteczne postępowanie terapeutyczne wymaga objęcia pacjenta opieką zespołu interdyscyplinarnego, w którego skład powinni wchodzić m.in. lekarz, dietetyk, psycholog, fizjoterapeuta oraz inni specjaliści, w zależności od indywidualnych potrzeb chorego.

Leczenie farmakologiczne lub chirurgiczne otyłości powinno być elementem kompleksowej terapii, której podstawą jest trwała modyfikacja stylu życia, obejmująca zmianę nawyków żywieniowych oraz zwiększenie aktywności fizycznej. Takie podejście zwiększa skuteczność leczenia, sprzyja redukcji tkanki tłuszczowej przy zachowaniu masy mięśniowej, poprawia jakość życia pacjenta oraz wspiera długoterminową poprawę stanu zdrowia i zapobiega nawrotom choroby.

Dużo uwagi poświęca się psychologicznym uwarunkowaniom otyłości. Wielu pacjentów z nadmierną masą ciała zmaga się z zaburzeniami samokontroli, utrwalonymi nieprawidłowymi przekonaniami na temat jedzenia, trudnościami w adekwatnym odczytywaniu sygnałów płynących z organizmu, a także z ograniczoną zdolnością radzenia sobie ze stresem oraz emocjami. Zastosowanie interwencji psychologicznych koncentruje się przede wszystkim na wzmacnianiu poczucia sprawczości pacjenta oraz budowaniu jego motywacji i gotowości do konsekwentnego realizowania zaleceń terapeutycznych.

Edukacja żywieniowa odgrywa istotną rolę w kształtowaniu prawidłowych nawyków oraz podejmowaniu świadomych decyzji żywieniowych, co sprzyja utrzymaniu i poprawie stanu zdrowia oraz wspiera działania profilaktyczne i terapeutyczne. Jej skuteczność wymaga jednak podejścia systemowego oraz zaangażowania wielu podmiotów. Szczególnie ważną rolę odgrywają lekarze i inni pracownicy ochrony zdrowia, którzy dzięki bezpośredniemu kontaktowi z pacjentami mogą realnie wpływać na ich zachowania zdrowotne. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - PIB od lat realizuje kompleksowe działania z  zakresu edukacji żywieniowej oraz profilaktyki nadwagi i otyłości wśród dzieci i dorosłych. W ostatnich latach działania te realizowane były szczególnie w ramach Narodowego Programu Zdrowia.

Projektem, który jest nieprzerwanie realizowany od 2017, uwzględniającym działania ukierunkowane na propagowanie prozdrowotnego stylu życia oraz profilaktykę chorób dietozależnych jest Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEŻ). Zakres jego działań wpisuje się zarówno w profilaktykę, jak i wspieranie procesu leczenia choroby jaką jest otyłość. Program ma charakter wielokierunkowy, uwzględnia różnego rodzaju działania skierowane do określonych grup populacyjnych. Za pośrednictwem strony internetowej https://ncez.pzh.gov.pl/ społeczeństwu przekazywana jest rzetelna, oparta na dowodach naukowych wiedza ekspercka z zakresu dietetyki i zdrowego stylu życia.

Komunikacja z użytkownikami portalu odbywa się za pomocą prostego języka, a przekazywane treści przygotowane są wyłącznie w oparciu o evidence-based medicine. Materiały edukacyjne w postaci artykułów, zaleceń żywieniowych w różnych jednostkach chorobowych, e-booków, infografik, praktycznych przepisów i innych narzędzi wspierają zmianę nawyków żywieniowych na zdrowsze. Materiały skierowane są do osób w różnym wieku i o różnych potrzebach, są bezpłatne, stale dostępne i rozwijane.

W ramach działań edukacyjnych Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej od kilku lat prowadzone są także warsztaty edukacyjno-kulinarne adresowane do różnych grup m.in. uczniów szkół podstawowych, realizatorów żywienia zbiorowego oraz seniorów. W trakcie każdych warsztatów promowane są zasady zdrowego żywienia.

Ponad to eksperci prowadzą Centrum Dietetyczne Online (CDO), czyli platformę internetową, za pośrednictwem której od 2017 roku istnieje możliwość korzystania z bezpłatnych konsultacji dietetycznych online. Specjaliści Centrum Dietetycznego Online od początku trwania projektu udzielili blisko 68 tysięcy konsultacji, z czego ponad 16,5 tys. w samym 2025 roku. Usługa ta jest unikatowa na skalę kraju - dostępna dla każdego i bez skierowania, wystarczy urządzenie z dostępem do Internetu, aby zarezerwować wizytę na https://cdo.pzh.gov.pl i skorzystać z konsultacji. Centrum Dietetyczne Online umożliwia bezpośredni kontakt w formie wideorozmowy ze specjalistą, co w dobie automatyzacji obsługi użytkownika przez boty konwersacyjne i wirtualnych asystentów jest ogromną wartością. Podczas konsultacji online można uzyskać poradę z zakresu edukacji żywieniowej, profilaktyki bądź dietoterapii chorób zależnych od stylu życia, w tym otyłości. Prowadzona jest edukacja zarówno indywidualnie, jak i dla całych rodzin, co jest szczególnie ważne jako wsparcie procesu leczenia nadmiernej masy ciała wśród najmłodszych. Konsultacje mogą mieć charakter jednorazowej porady lub długotrwałej opieki.

W Centrum Dietetycznym Online eksperci nie układają gotowych jadłospisów. Celem spotkań jest edukacja żywieniowa z zakresu żywienia i wsparcie w procesie zmiany, tak by każdy pacjent uzyskał odpowiednią wiedzę i potrafił ją wykorzystać w praktyce. Strategia ta opiera się na zasadzie małych kroków, gdzie głównym założeniem jest stopniowa zmiana nawyków żywieniowych na zdrowsze. W Centrum Dietetycznym Online eksperci stawiają na jakość udzielanej pomocy.

Eksperci CDO mają duże doświadczenie w pracy z pacjentem z nadmierną masą ciała. Z tym problemem zmaga się blisko ⅔ osób korzystających z usług Centrum Dietetycznego Online. To właśnie choroba otyłościowa jest najczęściej deklarowanym problemem zdrowotnym, z którym zgłaszają się pacjenci szukający pomocy, co tylko potwierdza, jak poważnym problemem jest otyłość wśród polskiego społeczeństwa i jak bardzo potrzebne są programy rządowe do promowania zdrowego stylu życia.

Wyniki ankiet satysfakcji wskazują na bardzo wysoki poziom zadowolenia z usług. 99,32% osób, które skorzystały z porady poleciłyby ją swoim znajomym, a dla 98,83% osób informacje uzyskane podczas konsultacji były przydatne. Zakończoną konsultację z ekspertem pacjenci oceniają jako „dobrą” i „bardzo dobrą” (99,02% wskazań).

Na poziomie krajowym kluczowe znaczenie mają skoordynowane i długofalowe działania w zakresie edukacji zdrowotnej, w tym żywieniowej. Celem edukacji żywieniowej jest nie tylko przekazywanie rzetelnej wiedzy, lecz także rozwijanie praktycznych umiejętności umożliwiających podejmowanie świadomych wyborów żywieniowych przez społeczeństwo. Edukacja ta powinna wspierać  prawidłowy rozwój, utrzymanie zdrowia i dobrostanu, a także sprzyjać budowaniu pozytywnych relacji z jedzeniem i funkcjonowaniu społecznemu.

Inicjatywy realizowane przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - PIB realizowane w ramach Narodowego Programu Zdrowia, oparte na aktualnych dowodach naukowych, tworzą spójny system wsparcia szczególnie w zakresie profilaktyki oraz wsparcia leczenia otyłości. Działania te przyczyniają się do wzrostu świadomości zdrowotnej społeczeństwa oraz kształtowania prozdrowotnych nawyków żywieniowych. Jednocześnie skuteczne programy ukierunkowane na leczenie otyłości wymagają podejścia kompleksowego i systemowego, z udziałem interdyscyplinarnych zespołów ekspertów reprezentujących różne obszary zdrowia publicznego.

Literatura:

1. Bąk-Sosnowska M., Białkowska M., Bogdański P. i wsp.: Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024 – stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości, Med. Prak. Wyd specj., wrzesień 2024: 1-116

2. Kaczorek M., Kielak M., Pawluk I., Materiały edukacyjne dla pacjentów z chorobą otyłościową. Terapia 2025, Choroba otyłościowa i jej powikłania, nr 5 (448): 91-95.

3. Lobstein T., Jackson-Leach R., Powis J., i wsp.: World Obesity Atlas 2023: https://data.worldobesity.org/publications/WOF-Obesity-Atlas-V5.pdf (dostęp: 12.02.2026)

4. Ostrowska L., Bogdański P., Mamcarz A., Otyłość i jej powikłania. Praktyczne zalecenia diagnostyczne i terapeutyczne, PZWL, 2021

5. Overweight and obesity - BMI statistics 2022: https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Overweight_and_obesity_-_BMI_statistics (dostęp: 12.02.2026)

6. Pawluk I., Gosa P., Jodkiewicz M. i wsp., Nadwaga i otyłość. Małymi krokami do zdrowia, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH-PIB, Warszawa 2022, https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2022/12/Nadwaga-i-otylosc.-Malymi-Krokami-do-Zdrowia..pdf [dostęp: 12.02.2026]

7. WHO European Childhood Obesity Surveillance Initiative (COSI). A brief review of results from round 6 of COSI (2022-2024). [dostęp: 4.03.2026]. Dostępny pod tym adresem: https://www.who.int/europe/initiatives/who-european-childhood-obesity-surveillance-initiative-(cosi) Taraszewska A, Nadwaga i otyłość dzieci w wieku wczesnoszkolnym – czy coś się zmieniło? Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej [dostęp online: 4.03.2026] Dostępne pod tym adresem: https://ncez.pzh.gov.pl/dzieci-i-mlodziez/dzieci-przedszkolne-i-szkolne/nadwaga-i-otylosc-dzieci-w-wieku-wczesnoszkolnym-czy-cos-sie-zmienilo/

8. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. (2025). Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania – 2025. Warszawa: NIZP PZH-PIB.

AUTORZY:

Karolina Marek-Woźny - Kierownik Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej i Centrum Dietetycznego Online NIZP PZH-PIB w Warszawie

mgr inż. Paula Nagel – dietetyk Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej i Centrum Dietetycznego Online NIZP PZH-PIB w Warszawie

mgr inż. Izabela Pawluk – dietetyk Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej i Centrum Dietetycznego Online NIZP PZH-PIB w Warszawie