Plamka żółta w centrum uwagi. Okuliści: ta choroba potrafi być „sprytna”

Jak odpowiecie na pytanie o choroby cywilizacyjne w XXI wieku? Zapewne tak: choroby układu krążenia, nowotwory, cukrzyca. Czego brakuje w tym zestawieniu? Okazuje się, że zaćma, jaskra, zwyrodnienie plamki związane z wiekiem, retinopatia i makulopatia cukrzycowa są, w obliczu starzenia się społeczeństw, także chorobami cywilizacyjnymi XXI wieku. O globalnej skali problemu niech świadczą liczby: WHO podało, że pogorszenie ostrości wzroku lub ślepota dotyczyła co najmniej dwóch miliardów osób na świecie, z czego miliard cierpi z powodu pogorszenia ostrości wzroku, któremu można było zapobiec lub nie zostało ono zdiagnozowane – wyjaśnia dr n. med. Agnieszka Kamińska z Zakładu Okulistyki Wydziału Medycznego UKSW, Międzyleski Szpital Specjalistyczny w Warszawie.

Okulistka podkreśla, że istnieją skuteczne metody terapeutyczne dla większości tych chorób, ale jest też warunek: wczesne postawienie rozpoznania i rozpoczęcie leczenia. Zbyt późne zgłoszenie się pacjenta do okulisty lub zbyt późno postawiona diagnoza mogą skutkować trwałymi ubytkami w polu widzenia, a nawet nieodwracalną ślepotą. Przykładem mogą być najczęściej występujące choroby plamki żółtej: zwyrodnienie związane z wiekiem (postać wysiękowa) oraz makulopatia cukrzycowa.

Określamy tak obszar o średnicy 5-6 mm w tylnym biegunie gałki ocznej, znajdujący się pomiędzy skroniowymi arkadami naczyniowymi i odpowiadający za centralne pole widzenia w obszarze 15-20 stopni. Wewnętrzne warstwy plamki żółtej zawierają odpowiedzialne za jej barwę ksantofil oraz karotenoidy- luteinę i zeaksantynę. Miejscem najostrzejszego widzenia i najlepszego widzenia barw jest dołek środkowy.

Jak podkreśla dr Kamińska, jako sygnały alarmowe traktować należy zamazane widzenie czytanego tekstu, ciemne plamy w centralnym polu widzenia, ciemniejsze widzenie barw, zmiany kształtów widzianych obrazów, pozorne zmniejszenie lub powiększenie obrazu, pogorszenie ostrości widzenia w ciemności. Wtedy konieczna jest wizyta u okulisty, który przeprowadzi badanie ostrości wzroku do dali i do bliży oraz test Amslera służący do nieinwazyjnej oceny widzenia w obrębie dołka środkowego siatkówki. Specjalistyczne badania diagnostyczne chorób plamki żółtej to optyczna koherentna tomografia (OCT) czyli nieinwazyjne, bezkontaktowe badanie przekroju siatkówki, badanie dna oczu po rozszerzeniu źrenic oraz angiografia fluoresceinowa (AF) umożliwiająca zobrazowanie przecieku z naczyń, nieprawidłowej angiogenezy i zwyrodnień siatkówki.

Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD) jest przewlekłym schorzeniem obejmującym centralne pole widzenia. Stanowi najczęstszą przyczynę pogorszenia widzenia i nieodwracalnej utraty wzroku u osób po 50. roku życia w krajach wysokorozwiniętych.

W populacji rasy kaukaskiej, w Europie odnotowuje się najwyższą częstość występowania tej choroby. Szacuje się, że 57,4% osób w wieku 45–85 lat ma jakiekolwiek zmiany plamki żółtej w przebiegu jej zmian zwyrodnieniowych. Okuliści potwierdzają, że częstość zachorowania na AMD zwiększa się z wiekiem. Czynnikami ryzyka zachorowania na AMD, oprócz wieku i rasy białej, są również: płeć żeńska, dodatni wywiad rodzinny, palenie papierosów, dieta bogatotłuszczowa, nadciśnienie tętnicze, choroby układu krążenia, otyłość, wyższy stosunek talii do bioder u mężczyzn, wzrost poziomu białka C-reaktywnego i innych markerów stanu zapalnego, stan po zabiegu operacji zaćmy, niebieski kolor tęczówki i narażenie na nadmierną ekspozycje na światło słoneczne. Objawami, które mogą wskazywać na AMD są: bezbolesne zamglenie widzenia centralnego, nieruchomy mroczek w polu widzenia, krzywienie liter, trudności w rozpoznawaniu twarzy. Zwyrodnienie plamki może dotyczyć początkowo tylko jednego oka. Ubytki centralnego pola widzenia w chorym oku są wówczas rekompensowane przez zdrowe oko.

Cukrzycowy obrzęk plamki jest najczęstszą przyczyną upośledzenia widzenia u pacjentów z cukrzycą typu drugiego. Stanowi powikłanie cukrzycy, którego pacjenci boją się najbardziej. W 2010 roku około 21 milionów osób na świecie miało cukrzycowy obrzęk plamki. W Polsce choroba dotyczy około 50-60 tysięcy pacjentów – podkreśla dr Agnieszka Kamińska. Obrzęk plamki w przebiegu cukrzycy może współwystępować z retinopatią cukrzycową niezależnie od stopnia jej zaawansowania. Czynnikami ryzyka rozwoju i progresji cukrzycowego obrzęku plamki są: czas trwania cukrzycy, nadciśnienie tętnicze, choroby nerek, niedokrwistość, hiperlipidemia, hiperglikemia, czynniki genetyczne, palenie papierosów, nadmierne spożywanie alkoholu oraz niska aktywność fizyczna. Również w ciąży w wyniku pogorszenia tolerancji glukozy może dojść do zaostrzenia powikłań cukrzycowych na dnie oka. Charakterystycznymi objawami zgłaszanymi przez pacjentów z tym schorzeniem należą: zamazany obraz, nieostre widzenie, rozmycie kolorów, ciemne plamy w polu widzenia, falowanie linii. Najważniejszymi rekomendacjami w cukrzycy są wyrównanie poziomu glikemii, ciśnienia tętniczego, poziomu lipidów i funkcji nerek. Pacjent musi ściśle przestrzegać diety – zastrzega okulistka.

Co każdy z nas może zrobić? Na to pytanie dr Agnieszka Kamińska odpowiada krótko: pamiętać o prostych, nieinwazyjnych testach przesiewowych jak test Amslera. Zgłaszać wszelkie niepokojące objawy lekarzowi rodzinnemu. Interdyscyplinarna współpraca pomiędzy okulistami i lekarzami innych specjalności umożliwi wcześniejsze postawienie diagnozy i skuteczniejsze leczenie chorób plamki żółtej.

Opr. 

lek. Angelika Dudek- Orczykowska

dr n. med. Agnieszka Kamińska,

Zakład Okulistyki Wydziału Medycznego UKSW, Międzyleski Szpital Specjalistyczny w Warszawie

lek. Karol Orczykowski,

Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Endokrynologii UCK WUM