To chłopczyk czy dziewczynka? Zdecydowana większość rodziców odpowiada na takie pytanie wręcz automatycznie i bez wahania. Czy są jednak sytuacje, gdy ta odpowiedź nie jest tak jednoznaczna? Oczywiście i jedno jest pewne: to żaden życiowy dramat, to nie straszna choroba i powód do wstydu, a po prostu stan, który trzeba poznać i dobrze zrozumieć - mówi Anna Zawiślak, psycholożka i seksuolożka. 26 października obchodzimy Dzień Wiedzy o Interpłciowości.

Kiedy mówimy o interpłciowości?

Zdarza się, że maluch rodzi się z niejednoznacznymi narządami płciowymi np. zarówno z męskimi, jak i żeńskimi (jądrem i jajnikiem) albo z jednym narządem powstałym z połączenia tych dwóch – tłumaczy specjalistka. Proces determinacji płci oraz związane z nim kształtowanie cech płciowych to sytuacja bardzo złożona stanowiąca wciąż obszar badań w wielu dziedzinach nauki. W okresie życia płodowego dochodzi do kształtowania się wielu narządów m.in. jąder, penisa, pochwy. Interpłciowość dotyczy nietypowych cech płciowych: różnej kombinacji genetycznej, nietypowych narządów płciowych, zewnętrznych narządów płciowych wskazujących na inną płeć niż niż wewnętrzne. W przypadku niektórych osób interpłciowych, cechy płciowe zróżnicowane widoczne są od razu po przyjściu na świat, u innych stają się one uchwytne w dzieciństwie np. podczas wykonywania USG jamy brzusznej czy podczas operacji wyrostka robaczkowego. Interpłciowość może być dostrzeżona w okresie dojrzewania albo w dorosłym życiu. Są jednak sytuacje, które nie będą sprzyjały ukazaniu się interpłciowości z uwagi na fakt, że zróżnicowanie będzie miało charakter bardzo subtelny.

Jak przypomina na swojej stronie internetowej Fundacja Interakcja zajmująca się m.in. sytuacją osób interpłciowych w Polsce, symbolem ruchu osób interpłciowych stała się flaga zaprojektowana w lipcu 2013 roku przez Morgana Carpentera z Intersex Human Rights Australia. Kolor żółty od dawna uważany jest za kolor osób interpłciowych, podobnie jak fiolet. Okrąg jest opisany jako “nieprzerwany, bez zbędnych ozdób i symbolizujący całość i kompletność oraz nasze możliwości. Wciąż walczymy o autonomię cielesną i integralność narządów płciowych, a to symbolizuje prawo do bycia tym, kim i jak chcemy być” – przypominają władze Interakcji.

W moim gabinecie pacjenci interpłciowi nie pojawiają się często, a jeśli już to zwykle są to osoby dorosłe z zaburzeniami lękowymi, depresją, dysfunkcjami seksualnymi. Cechuje ich często niska samoocena wynikająca z historii ich życia, błędnych diagnoz, stygmatyzacji, trudnych relacji z rodzicami i otoczeniem, personelem medycznym. Odnoszę wrażenie, że społeczeństwo wciąż jest mało tolerancyjne i słabo przygotowane do funkcjonowania w formule otwartej. Brak dostępu do edukacji w tym zakresie jest bardzo często poważnym problemem – mówi Anna Zawiślak. Zdaniem seksuolożki, zbieramy „żniwo” deficytów edukacji seksualnej, braku rzetelnych rozmów o uczuciach, relacjach, odmiennościach, różnicach w budowie ciała chłopców i dziewczynek, seksualności, płciowości – zaznacza specjalistka.

Osoby interpłciowe w nawiązaniu do mitologicznych postaci nazywane są błędnie hermafrodytami lub eunuchami. Trzeba jasno powiedzieć, że jest to stygmatyzujące. Co gorsze, spotkałam się z łamaniem praw takich osób nawet w placówkach medycznych. W odniesieniu do pacjenta – osoby interpłciowej – w dokumentacji medycznej użyto określenia „transwestyta”. To niedopuszczalne i nieprofesjonalne postępowanie – podkreśla Anna Zawiślak. Wiedza naprawdę nie boli, mamy bogate i różnorodne źródła informacji, prężnie działające organizacje pozarządowe, ekspertów, którzy chętnie dzielą się informacjami na temat relacji i płciowości. Korzystajmy z tego, wiedza naprawdę nie boli, a nieodpowiedzialnie użyte określenia mogą ranić na całe życie – podsumowuje specjalistka.

Co to znaczy interpłciowość?

Interpłciowość to występowanie u jednej osoby cech płciowych (genetycznych, gonadalnych, hormonalnych, anatomicznych), które nie mieszczą się jednoznacznie w typowych kategoriach „męskich” lub „żeńskich”. Może to oznaczać obecność nietypowych chromosomów, narządów płciowych lub kombinację obu. To naturalne zjawisko biologiczne, a nie choroba ani powód do wstydu.

Jak wygląda osoba interpłciowa?

Nie ma jednego „wyglądu” osoby interpłciowej. Część różnic widać od razu po narodzinach, np. niejednoznaczne narządy płciowe. Inne stają się zauważalne dopiero w dzieciństwie (np. przy badaniach USG) lub w okresie dojrzewania (np. brak typowych zmian hormonalnych). U niektórych osób interpłciowość jest subtelna i może nie być widoczna przez całe życie.

Jakie są objawy interpłciowości?

Objawy różnią się w zależności od typu. Mogą to być:

• obecność zarówno jąder, jak i jajników,
• narząd powstały z połączenia struktur męskich i żeńskich,
• nietypowe zewnętrzne narządy płciowe,
• brak typowego rozwoju cech płciowych w okresie dojrzewania,
• subtelne różnice widoczne tylko w badaniach medycznych.

Ile jest osób interpłciowych w Polsce?

Dokładnych danych dla Polski nie ma. Szacuje się, że interpłciowość występuje u ok. 0,5–1,7% populacji na świecie. Przyjmując te proporcje, w Polsce mogą to być dziesiątki tysięcy osób.

Dlaczego osoby interpłciowe doświadczają stygmatyzacji?

Wynika to z braku wiedzy, stereotypów i używania krzywdzących określeń (np. „hermafrodyta”). Niewłaściwe etykietowanie, także w placówkach medycznych, prowadzi do dyskryminacji i obniżonej samooceny.

Jakie prawa osób interpłciowych są zagrożone?

Najczęściej problem dotyczy braku poszanowania integralności cielesnej i autonomii – np. wykonywania operacji „korygujących” u dzieci bez ich zgody. Dlatego organizacje interpłciowe walczą o prawo do decydowania o własnym ciele.

Jak można poprawić sytuację osób interpłciowych?

Kluczowa jest edukacja społeczna i seksualna, szkolenia dla personelu medycznego oraz rezygnacja z dyskryminujących określeń. Potrzebne są również zmiany prawne, które zapewnią osobom interpłciowym pełną ochronę ich godności i praw człowieka.

źródła: „Seksualność w cyklu życia człowieka”, redakcja naukowa Maria Beisert, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006

interakcja.org.pl