Glejaki: 25 lat stagnacji i pierwsza realna zmiana. Mutacja IDH jako cel terapeutyczny

Przez ćwierć wieku leczenie glejaków praktycznie nie uległo zmianie, poza doskonaleniem technik chirurgicznych i optymalizacją radioterapii oraz chemioterapii. Teraz, po raz pierwszy od dekad, pojawia się szansa na realne spowolnienie choroby dzięki terapii celowanej skierowanej przeciw mutacji IDH.

Glejaki rozlane typu dorosłego są nowotworami o nieuleczalnym przebiegu, charakteryzującymi się ciągłym wzrostem i naciekaniem sąsiednich struktur mózgu. Szczególnie podtyp z mutacją IDH1/IDH2 dotyka często osób w wieku 35–45 lat w pełni aktywnych zawodowo i społecznie. To jedna z najbardziej nieprzewidywalnych i wyniszczających chorób mózgu. 

Jak podkreślali eksperci: prof. dr hab. n. med. Radosław Rola i dr hab. n. med. Tomasz Kubiatowski podczas XV Letniej Akademii Onkologicznej dla Dziennikarzy, mimo postępu naukowego i technologicznego, nadal nie udało się opracować skutecznej metody, która pozwoliłaby na wyleczenie pacjenta.

W Polsce zapadalność na glejaki wynosi około 5 przypadków na 100 tys. osób, co kwalifikuje tę chorobę jako rzadką. Glejaki o niskim stopniu złośliwości najczęściej dotyczą młodych dorosłych, natomiast u dzieci przeważają inne typy nowotworów mózgu.

U dzieci guzy te objawiają się najczęściej bólami głowy i wymiotami, podczas gdy u dorosłych dominują deficyty poznawcze, niedowłady, napady padaczkowe czy zaburzenia mowy. 

Obecnie żadna znana metoda nie pozwala na całkowite usunięcie guza. Nawet operacja neurochirurgiczna daje jedynie czasową poprawę.

Radioterapia i chemioterapia spowalniają chorobę, lecz niosą ze sobą ryzyko długotrwałych działań niepożądanych. 

Nowa klasyfikacja WHO z 2021 r. umocniła rolę badań molekularnych w rozpoznaniu glejaków. Kluczowe znaczenie zyskały mutacje genu dehydrogenazy izocytrynianowej (IDH). Status IDH jest obecnie jednym z najważniejszych markerów diagnostycznych i prognostycznych, glejaki IDH mutant mają z reguły lepsze rokowanie niż IDH Wild-type, które są bardziej agresywne i trudniejsze w leczeniu.

Mutacje IDH pojawiają się na bardzo wczesnym etapie rozwoju glejaka i prowadzą do odwracalnych zmian epigenetycznych, które mają kluczowy wpływ na agresywność choroby.

Podczas konferencji zwracano uwagę na najnowsze doniesienia dotyczące terapii celowanych skierowanych przeciwko mutacjom IDH.

Eksperci podkreślali, że okno terapeutyczne dla zastosowania inhibitorów IDH jest najkorzystniejsze w początkowej fazie choroby, zanim glejak nabierze cech bardziej złośliwych. 

W badaniu fazy III INDIGO lek wykazał wydłużenie mediany czasu wolnego od progresji z 11,1 do 27,7 miesiąca. Choć worasydenib nie prowadzi do wyleczenia, daje realną szansę na dłuższe utrzymanie kontroli nad chorobą przy akceptowalnym profilu bezpieczeństwa. To pierwszy od 25 lat zatwierdzony lek zmieniający standard postępowania w tej grupie chorych.

W lipcu 2025 r. CHMP EMA wydał pozytywną opinię dla worasydenibu, inhibitora mIDH1/2 w leczeniu dorosłych pacjentów z rozlanym glejakiem po resekcji guza. W Unii Europejskiej worasydenib ma być stosowany u dorosłych i młodzieży w wieku powyżej 12 lat i o masie ciała co najmniej 40 kg, u których przeprowadzono jedynie interwencję chirurgiczną i u których nie jest konieczna natychmiastowa radioterapia lub chemioterapia. Stosowanie tego leku pozwala na opóźnienie rozpoczęcia radioterapii i chemioterapii, co jest szczególnie istotne dla młodszych pacjentów, u których ryzyko odległych działań niepożądanych terapii jest największe.

Glejaki dotykają młodych, aktywnych ludzi. To choroba, która diametralnie zmienia życie, nie tylko chorego, ale całej jego rodziny. Długotrwała niepewność, konieczność powtarzanych operacji i skutki uboczne leczenia to codzienność pacjentów. 

W modelach zalecanych przez WHO i implementowanych w niektórych krajach Europy Zachodniej pacjent z glejakiem ma stały dostęp do koordynatora opieki, zespołu multidyscyplinarnego (neurochirurg, onkolog, neurolog, psychoonkolog, fizjoterapeuta) oraz usług wsparcia społecznego. W Polsce takie podejście jest dopiero wdrażane, m.in. w wybranych ośrodkach akademickich i w ramach pilotaży Krajowej Sieci Onkologicznej.

Eksperci są zgodni: mimo postępu medycyny, glejaki rozlane wciąż pozostają ogromnym wyzwaniem. Odkrycie mutacji IDH daje jednak realną nadzieję na zmianę paradygmatu leczenia, nie tylko dzięki terapiom celowanym, ale i lepszej diagnostyce.