Hormonalna terapia menopauzalna. Jak hormony mogą wspierać zdrowie i jakość życia kobiet – rozmowa z dr Kariną Barszczewską, @medycyna_na_obcasach

Coraz więcej kobiet pyta o hormony. Nie tylko w kontekście uderzeń gorąca, nocnych potów, czy odczuwalnych silnych emocji. Dr. n. med. Karina Barszczewska (@medycyna_na_obcasach) tłumaczy, czym różni się hormonalna terapia menopauzalna od antykoncepcji, dlaczego wiek biologiczny jest ważniejszy od metrykalnego oraz jak stosować HTM świadomie – zarówno dla zdrowia, jak i lepszej jakości życia.

Polityka Zdrowotna: Stosowanie terapii hormonalnej zależy od wieku i potrzeb. Jakie rodzaje terapii hormonalnej są obecnie najczęściej stosowane – i czym się różnią (np. HTZ vs. antykoncepcja hormonalna)?

Karina Barszczewska: Terapia hormonalna to bardzo szerokie pojęcie, które obejmuje różne interwencje – od klasycznej hormonalnej terapii menopauzy (HTZ, dziś nazywanej MHT – menopausal hormone therapy), po antykoncepcję hormonalną, terapię hormonalną w tranzycji płci, leczenie endometriozy, zespołu policystycznych jajników czy pierwotnej niewydolności jajników.

Hormonalna terapia menopauzalna ma zupełnie inny cel niż antykoncepcja – jej zadaniem nie jest hamowanie owulacji, tylko uzupełnienie niedoboru hormonów, które fizjologicznie przestają być produkowane po menopauzie. Najczęściej stosuje się kombinację estrogenów i progestagenów, w dawkach odpowiadających fizjologicznym poziomom tych hormonów. Dobrze dobrana terapia nie „blokuje” układu hormonalnego, ale go wyrównuje.

Z kolei antykoncepcja hormonalna działa poprzez supresję osi podwzgórze–przysadka–jajnik, czyli zatrzymanie owulacji. Stosowane dawki estrogenów i gestagenów są tu inne – silniejsze, aby skutecznie zahamować cykl. Dodatkowo środki antykoncepcyjne mogą mieć funkcje terapeutyczne: łagodzą objawy endometriozy, czy PMS.

Nowoczesne formy obu terapii są bardzo zróżnicowane – od klasycznych tabletek, przez plastry, pierścienie dopochwowe, systemy domaciczne uwalniające hormony, po implanty i mikrodawki transdermalne. Coraz częściej mówi się o „personalizacji hormonalnej” – dostosowywaniu preparatu, drogi podania i dawek indywidualnie dopacjentki, profilu metabolicznego czy preferencji.

Ważne jest też rozróżnienie, że HTZ jest „jedną tabletką na menopauzę”, a całą koncepcją leczenia – często uzupełnianą o terapię testosteronem czy hormonami miejscowymi. To powrót do równowagi, nie do młodości.

PZ: Czy kobiety po pięćdziesiątce naprawdę ‘nie powinny’ sięgać po hormony, czy to tylko mit, który utrzymuje się w medycynie z przyzwyczajenia? Jakie znaczenie ma wiek pacjentki w doborze terapii hormonalnej?

KB: Wiek pacjentki ma kluczowe znaczenie w doborze terapii hormonalnej, ale nie w taki sposób, jak często się sądzi. Nie chodzi o sztywne granice wieku, lecz o moment w stosunku do ostatniej miesiączki i ogólny profil zdrowotny.

Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami (NAMS 2023, ESHRE 2024, IMS 2024), najkorzystniejsze okno terapeutyczne dla włączenia HTM to pierwsze 10 lat od menopauzy lub wiek poniżej 60. roku życia. W tym czasie ryzyko sercowo-naczyniowe i metaboliczne jest najmniejsze, a efekty ochronne – największe.

Po 60. roku życia również można rozważać terapię, ale decyzja musi być indywidualna i poprzedzona dokładną oceną czynników ryzyka: ciśnienia, profilu lipidowego, glikemii, masy ciała, funkcji wątroby i układu krzepnięcia.
W praktyce oznacza to, że wiek metrykalny przestaje być decydujący – liczy się wiek biologiczny, styl życia i cel terapii.

Inaczej dobieramy terapię u 42-letniej kobiety z pierwotną niewydolnością jajników (czyli stanem, w którym jajniki przestają funkcjonować przed 40. rokiem życia – hormony mają tu znaczenie substytucyjne i ochronne), a inaczej u 50-latki z klasyczną menopauzą czy 62-latki, której zależy głównie na poprawie jakości życia seksualnego.

Coraz częściej stosuje się tzw. model „low and slow” – zaczynamy od niskich dawek estrogenów i stopniowo zwiększamy je, obserwując efekty kliniczne. Ważny jest też dobór drogi podania – u kobiet starszych lub z większym ryzykiem sercowo-naczyniowym preferujemy drogę transdermalną (plastry, żele), ponieważ minimalizuje ona ryzyko zakrzepicy i nie obciąża wątroby.

PZ: Przez lata hormonalna terapia menopauzalna była postrzegana głównie jako sposób na złagodzenie uciążliwych objawów – uderzeń gorąca, zaburzeń snu czy spadku libido. W praktyce kobiety często sięgały po nią dopiero wtedy, gdy codzienne życie stawało się trudne do zniesienia. Czy kobiety w okresie okołomenopauzalnym powinny sięgać po HTZ prewencyjnie, czy tylko przy konkretnych objawach?

KB: Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami towarzystw naukowych (NAMS 2023, ESHRE 2024, IMS 2024), hormonalna terapia menopauzalna nie powinna być stosowana „profilaktycznie” u wszystkich kobiet, ale nie powinna być też odkładana do momentu, aż objawy staną się nie do zniesienia.

Największe korzyści z terapii osiąga się wtedy, gdy jest ona włączona odpowiednio wcześnie – w tzw. „oknie terapeutycznym”, czyli w pierwszych latach po menopauzie. Wtedy działanie estrogenów ma charakter zarówno objawowy (łagodzenie uderzeń gorąca, zaburzeń snu, spadku libido, wahań nastroju), jak i profilaktyczny – chroni układ sercowo-naczyniowy, kości i funkcje poznawcze.

Warto podkreślić, że HTM nie jest tylko leczeniem „objawów przekwitania”, lecz narzędziem wspierającym fizjologiczną równowagę po wygaśnięciu funkcji jajników. Nie każda kobieta jej potrzebuje, ale każda powinna mieć możliwość omówienia jej potencjalnych korzyści i ryzyka z lekarzem.

Z badań wiemy, że kobiety, które rozpoczynają terapię w okresie okołomenopauzalnym, mają mniejsze ryzyko osteoporozy, złamań i choroby wieńcowej – pod warunkiem, że nie występują przeciwwskazania (np. przebyta choroba zakrzepowa, nowotwory hormonozależne).

W praktyce klinicznej kierujemy się więc zasadą: nie „profilaktycznie” dla wszystkich, lecz „prewencyjnie” dla tych, u których ryzyko niedoboru estrogenów przewyższa potencjalne ryzyko terapii.

Dla wielu kobiet HTM staje się narzędziem długofalowej profilaktyki zdrowotnej – pod warunkiem, że jest dobrze dobrana, monitorowana i prowadzona z pełną świadomością celu.

PZ: Hormonalne zmiany po menopauzie przebiegają różnie w zależności od wieku i stanu zdrowia kobiety. Czy istnieją różnice w podejściu do terapii hormonalnej u kobiet po 40. a po 60. roku życia?

KB: Tak, różnice w podejściu są znaczące – przede wszystkim ze względu na inne cele terapii, profil hormonalny i ryzyko chorób towarzyszących. Nie można traktować 42-latki z pierwszymi objawami perimenopauzy tak samo, jak 62-latki, u której menopauza trwa już dekadę.

U kobiet po 40. roku życia (czyli w okresie okołomenopauzalnym) głównym celem terapii jest stabilizacja gospodarki hormonalnej i złagodzenie objawów: zaburzeń cyklu, wahań nastroju, spadku libido, zaburzeń snu czy pierwszych uderzeń gorąca. W tym czasie układ sercowo-naczyniowy i kostny jest jeszcze chroniony przez własne estrogeny, więc terapia ma przede wszystkim charakter regulacyjny i profilaktyczny. Często wystarczają mikrodawki estrogenów transdermalnych lub złożone preparaty z gestagenem – personalizowane tak, by nie zaburzyć cyklu, a jedynie go „uspokoić”.

Z kolei po 60. roku życia priorytety zmieniają się – kobieta zwykle ma już za sobą wiele lat niedoboru estrogenów.
Wtedy terapia hormonalna nie przywraca miesiączkowania ani nie cofa menopauzy, ale może poprawić jakość życia: zmniejszyć suchość i atrofię pochwy, poprawić funkcje seksualne, zapobiegać złamaniom osteoporotycznym, a u niektórych kobiet wspomagać funkcje poznawcze i sen.

Jednocześnie w tej grupie wiekowej ryzyko powikłań zakrzepowych, nadciśnienia czy zaburzeń lipidowych jest większe, dlatego zalecamy delikatniejsze schematy – najczęściej drogi przezskórne (plastry, żele).

Nowoczesne wytyczne (NAMS 2023, ESHRE 2024) jednoznacznie podkreślają, że wiek nie jest bezwzględnym przeciwwskazaniem, ale wymaga zmiany strategii: po 60. roku życia leczenie powinno być prowadzone pod ścisłą kontrolą, w najniższej skutecznej dawce i z regularnym monitorowaniem stanu zdrowia.

W skrócie – po 40. roku życia hormony pomagają zapanować nad zmianą, a po 60. – łagodzą jej skutki.

PZ: Czy widzi Pani wzrost zainteresowania terapią hormonalną wśród młodszych kobiet – np. w kontekście poprawy jakości życia czy biohackingu?

KB: Z mojej praktyki oraz z obserwacji środowiska ginekologiczno‐seksuologicznego wynika, że coraz więcej kobiet w wieku okołomenopauzalnym (np. w czterdziestce/pięćdziesiątce) pyta dziś o terapię hormonalną nie tylko z powodu uderzeń gorąca czy nocnych potów, ale także w kontekście poprawy jakości życia, poprawy libido, po operacjach ginekologicznych czy nawet jako elementu „biohackingu” — czyli świadomego wpływania na swój układ hormonalny, metabolizm i procesy starzenia.

Tu pojawia się kilka ważnych obserwacji i niuansów. Badanie opublikowane w 2024 r. wykazało, że kobiety, które stosowały HTM były „biologicznie” młodsze niż te, które jej nie stosowały — co sugeruje, że istnieje zainteresowanie wpływem hormonów także na proces starzenia się organizmu.

Warto zaznaczyć, że nie każdy przypadek „zainteresowania hormonami” jest wynikiem medycznego wskazania — czasem jest to efekt popularnych mediów, marketingu „anti-aging” czy kultury wellness. To stawia przed nami zadanie edukacji: hormony nie są cudowną tabletką na wieczną młodość, ale medycznym narzędziem, które wymaga wskazań, dozoru i świadomości ryzyka.

W praktyce klinicznej oznacza to, że coraz częściej widzę pacjentki, które przychodzą z pytaniem: „czy mogę zacząć HTM, by lepiej się czuć, mieć więcej energii, lepsze libido, mniej zmęczenia?” — i to jest sygnał, że podejście do HTM ewoluuje: nie tylko leczenie objawów menopauzy, ale także kontekst jakości życia i prewencji.

PZ: Czyli nadszedł czas, by porzucić mity o hormonach jako cudownym eliksirze młodości i traktować terapię menopauzalną wyłącznie jako świadomie zaplanowane narzędzie medyczne?

KB: Nawet przy młodszych kobietach obowiązuje zasada „okna terapeutycznego” — czyli lepiej zaczynać we wczesnej fazie menopauzy/po menopauzie niż długo czekać. To oznacza, że lekarz powinien przeprowadzić wnikliwą ocenę wskazań, przeciwwskazań, stylu życia, czynników ryzyka zanim poprze „biohackingowe” podejście.

I tu znowu pojawia się konieczność edukacji. Kobieta musi rozumieć, że HTM nie gwarantuje nieśmiertelności ani „zatrzymania czasu” — i że każdy przypadek wymaga indywidualizacji. Gdy hormony są używane tylko jako „dodatek lifestyle’owy”, istnieje ryzyko, że paradoksalnie pominięte zostaną ważne badania kontrolne, przeciwwskazania albo że terapia zostanie włączona w nieoptymalnym momencie.