Farmaceutyki w wodzie i glebie. Nawet 4000 leków trafia do środowiska

Leki w środowisku to jedno z najszybciej rosnących zagrożeń ekologicznych i zdrowotnych. Badania pokazują, że nawet 4000 różnych farmaceutyków może trafiać do wód, gleby i organizmów żywych. Kluczowym problemem pozostaje niewłaściwa utylizacja leków oraz ich rosnące zużycie w medycynie i weterynarii.

Leki w środowisku są dziś uznawane za tzw. nowo pojawiające się zanieczyszczenia. Wynika to z ich powszechnego stosowania oraz zdolności do wywoływania efektów biologicznych nawet w bardzo niskich stężeniach.

Badania w tym obszarze prowadzone są od około 20 lat, jednak nadal brakuje jednego kompleksowego opracowania. Raport 2024 powstał właśnie po to, aby uporządkować wiedzę i zwiększyć świadomość społeczną.

Główną przyczyną problemu jest rosnące zużycie leków. Wpływają na to m.in.:

• starzenie się społeczeństwa,

  Reklama

• łatwy dostęp do leków OTC,

• rozwój medycyny i diagnostyki,

• wzrost hodowli zwierząt,

• zmiany klimatyczne i nowe choroby.

Szacuje się, że globalnie dostępnych jest około 4000 różnych leków, a ich produkcja sięga setek tysięcy ton rocznie.

Przykładowo: zużycie antybiotyków i chemioterapeutyków wynosi nawet 100–200 tys. ton rocznie.

Do najczęściej wykrywanych należą:

• niesteroidowe leki przeciwzapalne (ibuprofen, diklofenak, naproksen),

• paracetamol i kwas acetylosalicylowy,

• antybiotyki,

• beta-blokery,

• hormony i leki psychotropowe,

  Reklama

• leki przeciwnowotworowe.

Drogi przedostawania się leków do środowiska są dobrze poznane. Najważniejsze z nich to:

• wydalanie leków przez ludzi i trafianie ich do oczyszczalni ścieków,

• stosowanie leków w weterynarii i nawożenie pól,

• niewłaściwa utylizacja leków (wyrzucanie do śmieci lub toalety),

• ścieki z przemysłu farmaceutycznego,

• awarie systemów kanalizacyjnych.

W raporcie podkreślono, że nawet 30–90 proc. dawki leku może być wydalane z organizmu w formie aktywnej.

Jednym z kluczowych problemów jest niewłaściwa utylizacja farmaceutyków. Badania pokazują, że nawet ponad 50 proc. osób wyrzuca leki do toalety lub zlewu.

Przykładowo we Francji w 2018 roku wyrzucono 17 600 ton leków, czyli około 260 g na osobę.

Eksperci przypominają, że leki powinny być oddawane do aptek lub specjalnych punktów zbiórki, ponieważ są traktowane jako odpady niebezpieczne.

Po przedostaniu się do środowiska farmaceutyki mogą trafiać do:

• wód powierzchniowych i gruntowych,

• gleby,

• a nawet do wody pitnej.

Ich los zależy od procesów takich jak biodegradacja, fotodegradacja czy sorpcja.

Niektóre substancje, jak karbamazepina, są bardzo odporne na rozkład, co sprawia, że długo utrzymują się w środowisku.

Z analiz wynika, że:

• wykryto 992 różne leki i ich metabolity,

• obecność farmaceutyków potwierdzono w 89 krajach,

• aż 703 substancje znaleziono w wodach powierzchniowych i pitnych.

W badaniach uwzględniono ponad 2000 publikacji naukowych z lat 1987–2020.

W Polsce najczęściej wykrywane są:

• NLPZ (np. naproksen, diklofenak),

• antybiotyki.

Ich stężenia w ściekach mogą sięgać nawet 552 µg/l dla naproksenu.

Eksperci podkreślają, że liczba badań w Polsce rośnie, ale nadal jest niewystarczająca, by w pełni ocenić skalę problemu.