Gruźlica w Polsce – sprawdź objawy, szczepienia i profilaktykę w kampanii „Zwykły kaszel czy objaw gruźlicy?”

Główny Inspektorat Sanitarny wspiera ogólnopolską kampanię społeczną „Zwykły kaszel czy objaw gruźlicy? Sprawdź!”, organizowaną przez Biuro Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w Polsce we współpracy z Polskim Towarzystwem Chorób Płuc. Kampania potrwa do 30 listopada 2025 r.

Celem inicjatywy jest zwiększenie świadomości społecznej na temat gruźlicy – choroby, która mimo postępu medycyny wciąż stanowi istotne zagrożenie dla zdrowia publicznego. Kampania ma także na celu obalenie mitów i stereotypów związanych z gruźlicą oraz promowanie profilaktyki i wczesnej diagnostyki.

Przekaz kampanii skierowany jest przede wszystkim do:

• kobiet,

• pracujących mężczyzn,

• osób starszych,

• cudzoziemców, którzy mogą mieć ograniczony dostęp do informacji zdrowotnych.

W ramach kampanii przygotowano zestaw materiałów edukacyjnych w formie infografik w czterech wersjach językowych: polskiej, angielskiej, ukraińskiej i rosyjskiej. Dobór języków ma na celu maksymalną dostępność i zrozumiałość treści dla wszystkich odbiorców, niezależnie od pochodzenia czy znajomości języka polskiego.

Jednostki Państwowej Inspekcji Sanitarnej aktywnie wspierają działania kampanijne na poziomie wojewódzkim i powiatowym poprzez:

• udostępnianie treści kampanii w mediach społecznościowych i lokalnych mediach,

• dystrybucję materiałów do placówek POZ, aptek, ośrodków dla cudzoziemców, zakładów pracy i innych miejsc użyteczności publicznej,

• organizację działań edukacyjnych w społecznościach lokalnych.

Gruźlica jest chorobą bakteryjną wywoływaną przez bakterie Mycobacterium tuberculosis (prątki gruźlicy). Zachorowania na gruźlicę należą do najczęściej występujących chorób zakaźnych na świecie.

Gruźlica przenoszona jest głównie drogą kropelkową. Rzadziej do zakażenia dochodzi drogą pokarmową (np. spożycie skażonego mleka) lub przez kontakt z uszkodzoną skórą czy błonami śluzowymi. Najczęstszym źródłem zakażenia są osoby chore na gruźlicę w fazie prątkowania, a także chore zwierzęta, np. krowy wydalające prątki z mlekiem.

Okres wylęgania choroby jest trudny do określenia. Po wniknięciu do organizmu większość bakterii zostaje zwalczona, jednak część może pozostać w stanie uśpienia, nie wywołując objawów. W wyniku spadku odporności, np. z powodu niedożywienia, bakterie mogą się aktywować, rozprzestrzeniając się w organizmie i prowadząc do rozwoju choroby, najczęściej w płucach.

Gruźlica wielolekooporna (MDR) charakteryzuje się opornością prątków na co najmniej dwa kluczowe leki – izoniazyd i rifampicynę. Gruźlica XDR dodatkowo jest oporna na co najmniej dwa inne leki przeciwgruźlicze. Dlatego tak ważne jest systematyczne przyjmowanie wszystkich zaleconych leków – przerwanie kuracji lub jej skrócenie może prowadzić do nieskutecznego leczenia i powstania oporności bakterii.

Objawy gruźlicy mogą być ogólne (gorączka, osłabienie, brak apetytu, utrata masy ciała) lub miejscowe, zależnie od zajętego narządu. W przypadku gruźlicy płuc najczęściej występuje przewlekły kaszel, duszności, bóle w klatce piersiowej oraz krwotoki płucne. Objawy gruźlicy pozapłucnej mogą obejmować obrzęki, bolesność ruchową, powiększenie węzłów chłonnych oraz upośledzenie funkcjonowania zajętych narządów.

Jedna dawka szczepionki BCG chroni dziecko przed najcięższymi postaciami gruźlicy (gruźlica rozsiana i gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych) i zmniejsza ryzyko zachorowania. Szczepienie jest bezpłatne i obowiązkowe do 15 roku życia, najlepiej w pierwszej dobie życia lub przed wypisem z oddziału noworodkowego.

Szczepionka BCG zmniejsza ciężkość choroby, ale nie ogranicza jej transmisji. W Polsce obowiązkowe szczepienia obejmują tylko niemowlęta. Zwalczanie gruźlicy opiera się głównie na wczesnym wykrywaniu źródeł zakażenia i długotrwałym leczeniu antybiotykami oraz chemioterapeutykami. Eliminacja zachorowań u zwierząt realizowana jest zgodnie z programami weterynaryjnymi.