Procedura przeszczepiania narządów po śmierci - dlaczego zasada domniemania zgody powinna zostać zmieniona?

Rzecznik Praw Obywatelskich pisze do Ministerstwa Zdrowia w kontekście transplantacji ex mortuo. „Biorąc pod uwagę przyjętą praktykę rozmowy z rodziną osoby zmarłej, być może celowe - ze względu na niską świadomość społeczną ws. transplantacji - byłoby prawne uregulowanie włączenia rodziny w proces decyzyjny o donacji organów zmarłego krewnego” – pisze RPO.

Procedura przeszczepiania narządów ratuje życie tysięcy osób rocznie, jednak mimo rosnącej świadomości na temat możliwości uratowania życia w ten sposób, setki osób wciąż czeka w kolejkach na przeszczepy. Dla nich przeszczep narządów stanowi jedyną nadzieję. Niestety, część z nich umiera w oczekiwaniu na konkretny organ. Istotnym czynnikiem wpływającym na zbyt małą liczbę przeszczepów jest niedostateczna ilość pobranych organów od zmarłych dawców.

Polskie przepisy regulują dwa sposoby dokonywania przeszczepów: przeszczep ex vivo (od żyjącego dawcy) oraz przeszczep ex mortuo (po śmierci dawcy). W przypadku przeszczepu po śmierci pobiera się tkanki ze zwłok, które następnie są przenoszone do organizmu żywego dawcy. Pobranie narządów po śmierci dawcy jest możliwe tylko w określonych celach zgodnie z zasadą celowości przeszczepu. Zgodnie z nią, pobranie tkanki od zmarłego dawcy może mieć miejsce wyłącznie, jeśli służy ono celom leczniczym, diagnostycznym, naukowym lub dydaktycznym. To w przypadku przeszczepu ex mortuo stosuje się instytucję domniemanej zgody na pobranie narządów.

Jak można przeczytać w komunikacie RPO, Ministerstwo Zdrowia informuje, że

Jednak Rzecznik Praw Obywatelskich, biorąc pod uwagę wnioski wpływające od obywateli ws. zmian ustawy z 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów co do domniemania zgody osoby zmarłej na pobranie tkanek i narządów, zasugerował w piśmie do Ministerstwa Zdrowia, że należałoby rozważyć zmiany prawne w tej kwestii. Mimo iż polskie przepisy jasno określają warunki wyrażenia zgody na oddanie narządów do przeszczepu po śmierci, to orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC) uznaje, że osobom bliskim ze względu na kult pamięci zmarłych przysługują własne prawa podmiotowe podlegające ochronie konwencyjnej (w tym prawo do poszanowania życia prywatnego określone w art. 8 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności).

Jak wspomina RPO w swoim piśmie do MZ, w „wyroku z 13 stycznia 2015 r. - dotyczącym ochrony praw członków rodziny zmarłego w związku z pobraniem tkanek ze zwłok ludzkich bez zgody i wiedzy członków najbliższej rodziny (sprawa nr 61243/08 Elberte przeciwko Łotwie) - ETPC  wskazał, że „(...) poszanowanie godności ludzkiej stanowi istotę Konwencji. Traktowanie jest uznawane za „poniżające" w rozumieniu art. 3 Konwencji między innymi wówczas, gdy upokarza jednostkę, okazując brak poszanowania dla godności człowieka. Cierpienie skarżącej zostało spowodowane nie tylko naruszeniem jej praw jako bliskiego członka rodziny zmarłego i późniejszą niepewnością tego, jakie czynności zostały przeprowadzone w instytucie medycyny sądowej, lecz także inwazyjnym charakterem czynności przeprowadzonych na zwłokach jej męża oraz na bólu, jakiego skarżąca w tej mierze doznała jako członek najbliższej rodziny". Rzecznik wskazuje, iż osobom bliskim zmarłego przysługują konwencyjne prawa podmiotowe podlegające ochronie. „Ochrona prawna kultu osoby zmarłej jest udzielana także na gruncie polskiego prawa karnego i cywilnego” – argumentuje RPO.

W związku z tym, biorąc pod uwagę niską świadomość transplantacyjną w Polsce, RPO sugeruje, że zasadne byłoby „prawne uregulowanie włączenia rodziny w proces decyzyjny o donacji organów zmarłego krewnego”. Pytanie tylko, czy w kontekście niewystarczającej liczby organów do przeszczepów nie spowoduje to dodatkowego zmniejszenia tej liczby, właśnie ze względu na sprzeciw najbliższych?