Raport NIK: 350 mln zł sprzętu covidowego leży w magazynach. Państwo kupowało bez kontroli

Najwyższa Izba Kontroli ujawnia ogromną skalę chaosu i niegospodarności w zakupach sprzętu covidowego, które w czasie pandemii kosztowały państwo co najmniej 1,8 mld zł. Według NIK aż 350 mln zł wartości aparatury do dziś leży bezużytecznie w magazynach, a administracja rządowa kontynuowała zakupy nawet po zakończeniu stanu zagrożenia epidemicznego. Kontrolerzy wskazują na brak analiz, podwójne zamówienia, sprzęt kupowany „pod pretekstem COVID-19” oraz liczne przypadki utraty nadzoru nad majątkiem publicznym wartym ponad 1,2 mld zł.

Najwyższa Izba Kontroli ostro oceniła sposób, w jaki państwo kupowało i wykorzystywało sprzęt medyczny w czasie pandemii COVID-19. Zakupy były nie tylko nadmierne, ale w wielu przypadkach również niegospodarne. Spośród aparatury kupionej za min. 1,8 mld zł, po zakończeniu epidemii bezużytecznie pozostało urządzeń wartych co najmniej 350 mln zł. Dodatkowo szpitale nie wykorzystują średnio około 14% sprzętu przekazanego im z rezerw strategicznych.

NIK podkreśla, że nawet po odwołaniu stanu zagrożenia epidemicznego, administracja rządowa kontynuowała zakupy sprzętu „pod pretekstem przeciwdziałania COVID-19” — m.in. rezonansów i tomografów za blisko 70 mln zł, mimo że nie powinny one być kupowane w trybie rezerw strategicznych.

1. Wątpliwe prawo i niekontrolowane uprawnienia

W czasie pandemii zmieniono ustawę o rezerwach strategicznych, dopuszczając odpłatne udostępnianie sprzętu medycznego nawet bez sytuacji kryzysowej. NIK ocenia tę zmianę jako sprzeczną z logiką działania rezerw, które powinny służyć działaniom nadzwyczajnym, a nie codziennej działalności podmiotów leczniczych. Dodatkowy przepis (art. 46d) nałożył na MZ kompetencje pokrywające się z kompetencjami ministra odpowiedzialnego za rezerwy — co według NIK doprowadziło do podwójnych, zbędnych zamówień, często z pominięciem PZP.

2. Brak analiz, brak koordynacji, nadmierne zakupy

Ministerstwo Zdrowia nie przedstawiło żadnych dokumentów pokazujących, w jaki sposób szacowało zapotrzebowanie na sprzęt. W efekcie RARS gromadził tysiące sztuk tego samego asortymentu, mimo że „potrzeby systemu już były zaspokojone”. Po odwołaniu stanu zagrożenia epidemicznego w magazynach nadal leżało 350 mln zł sprzętu.

Kontrola wykazała ogromne nadwyżki m.in.: 77% stołów operacyjnych, 66% analizatorów markerów, 55% wideolaryngoskopów, 35% aparatów RTG, 23% respiratorów, 81% urządzeń do transportu chorych zakaźnie.

3. Sprzęt kupowany pod pretekstem COVID-19 po zakończeniu epidemii

Po 1 lipca 2023 r. kupiono: 8 rezonansów magnetycznych, 11 tomografów komputerowych, o łącznej wartości 69,8 mln zł. Sprzęt trafił do konkretnych placówek, bez obowiązku zwrotu, bez przetargów i bez analizy potrzeb. NIK podkreśla, że w wielu przypadkach informacje o przekazaniu sprzętu pojawiały się publicznie w trakcie kampanii wyborczej.

4. Brak zabezpieczenia majątku państwa

W połowie decyzji premiera dotyczących udostępnienia sprzętu nie wpisano obowiązku zwrotu. W efekcie państwo utraciło kontrolę nad aparaturą wartą co najmniej 1,2 mld zł. Odpowiedzialność za to ponoszą pracownicy KPRM działający z upoważnienia premiera.

5. Brak monitoringu, nieterminowe przeglądy, sprzęt w magazynach szpitali

Wojewodowie nie prowadzili rzetelnej kontroli wykorzystania sprzętu, nie relokowano go, choć w wielu miejscach leżał nieużywany. Konsekwencją był zakup kolejnych urządzeń tego samego typu. W części szpitali (np. Kraków, Legnica) nawet kilkadziesiąt procent sprzętu o łącznej wartości kilku milionów złotych leżało nieużywane, czasem nawet w nierozpakowanych kartonach. Stwierdzono również nieterminowe przeglądy techniczne, które mogą zagrażać bezpieczeństwu pacjentów.

6. Chaos w przekazywaniu sprzętu — różne praktyki wojewodów

Brak jednolitych procedur doprowadził do skrajnych różnic: wojewoda zachodniopomorski wydał bezzwrotnie sprzęt wart 11,7 mln zł podmiotom, które nie były uprawnione — w tym szpitalowi prywatnemu. Wojewoda wielkopolski oddał bezterminowo i bezzwrotnie sprzęt wart 10,1 mln zł dziesięciu podmiotom prywatnym. W wielu przypadkach sprzęt przekazany bezzwrotnie „zalegał w magazynach” — niewykorzystany.

Aby uniknąć powtórzenia błędów podczas kolejnych kryzysów, konieczne jest: stworzenie jasnych, jednolitych procedur gospodarowania rezerwami strategicznymi, dokumentowanie analiz i szacowania potrzeb, nadzór premiera nad działaniami wojewodów, ministerstw i RARS, precyzyjne określanie zasad zwrotu sprzętu o dużej wartości, stały monitoring i relokacja urządzeń.

NIK podkreśla, że skala nieprawidłowości obejmuje nie tylko niegospodarność, ale również niewywiązanie się z obowiązku ochrony majątku Skarbu Państwa.