Opieka i pomoc dla ADHD: od terapii poznawczo-behawioralnej do leczenia farmakologicznego [news:1182752]

Na pytanie czy ADHD da się wyleczyć oraz jak przebiega proces leczenie ADHD odpowiada Katarzyna Szamburska-Lewandowska, psycholożka, psychoterapeutka i diagnostka, kierująca zespołem diagnostycznym Centrum CBT.

W przypadku ADHD lub innych zaburzeń neurorozwojowych możemy mówić o opiece, o pomocy, ale nie o wyleczeniu.

ADHD jest jednym z lepiej leczących się farmakologicznie zaburzeń. Jeżeli faktycznie osoba cierpi na ADHD, to te leki mają bardzo pozytywny wpływ na jej funkcjonowanie.  Ważne jest, aby łączyć leczenie farmakologiczne z psychoedukacją i oddziaływaniami terapeutycznymi. Samo leczenie farmakologiczne nie zawsze jest wystarczające. Jest też wiele mitów dotyczących leków stosowanych w leczeniu ADHD, ponieważ jednym z głównych jest środek stymulujący, metylofenidat. Natomiast jest to jeden z lepiej przebadanych leków, w kontekście skuteczności i bezpieczeństwa leczenia.

Lek ten stymuluje korę czołową, dzięki wpływaniu na substancje chemiczne (neuroprzekaźniki) w mózgu. Metylofenidat pomaga zwiększyć poziom dopaminy w mózgu i zwiększa aktywność w określonych częściach mózgu. Jeśli zażyje go osoba neurotypowa, czyli bez np. ADHD, zaczyna ona funkcjonować jako osoba z trudnościami w koncentracji uwagi, pobudzona, impulsywna. Ma mniejsze zdolności wykonawcze. Natomiast u osób z ADHD, lek w znaczący sposób poprawia koncentrację, reguluje poziom energii i zmniejsza impulsywność. Osoby są mniej wielowątkowe, mają możliwość lepszego skupienia, są bardziej odporne na bodźce. Należy pamiętać, że leczenie powinno być ściśle monitorowane przez lekarza, ze względu na możliwe efekty uboczne, przede wszystkim należy monitorować pracę serca, leki też mogą wywołać problemy ze snem czy zmiany w odczuwaniu apetytu itd. Więc to nie jest tak, że one są zupełnie obojętne, natomiast absolutnie korzyści wynikające z prowadzenia odpowiedniego leczenia są pierwszoplanowe i niedyskutowalne.

Jeżeli mówimy o pacjentach w wieku rozwojowym, o dzieciach, to oczywiście, że terapia behawioralna, czyli ukierunkowana na modyfikację zachowań jest niezwykle skuteczna. Założeniem podstawowym jest to, że nasze zachowania pojawiają się pod wpływem bodźców ze środowiska. Uczymy się pewnych zachowań, uczymy się poprzez obserwację, uczymy się przez to, że nasze zachowania są wzmacniane. 

Zachowania w przypadku dzieci z ADHD bardzo często mogą przypominać zachowania niepożądane. Jeżeli dziecko rozmawia na lekcji, to może być to objaw niepożądany, ale może też być objawem związanym z nadruchliwością. Dziecko nie jest w stanie wysiedzieć bez ruchu, więc w inny sposób zaopiekuje swoją nadruchliwość. Natomiast poza objawami u dzieci z ADHD, mogą  pojawić się  zachowania trudne czy już nawet zachowania opozycyjno – buntownicze, czyli takie trochę dyskutowanie, niewykonywanie poleceń, lekceważenie norm i zasad, kwestionowanie autorytetu dorosłych, znaczące wybuchy złości, obrażanie się itd. W ramach technik behawioralnej uczymy rodziców w jaki sposób dziecko wzmacniać, nagradzać, chwalić i w jaki tworzyć właściwą strukturę i przewidywalny system przywilejów, zasad, konsekwencji. Tak żeby dziecko mogło w takiej bezpiecznej strukturze funkcjonować, i żeby ta struktura sprzyjała wygaszaniu zachowań niepożądanych i wzmacniała lub kształtowa te, które są społecznie akceptowane. To w bardzo pozytywny sposób wpływa potem na funkcjonowanie dziecka. 

To jest część oddziaływań terapeutycznych ukierunkowanych na dzieci z ADHD. Natomiast jedną z najbardziej skutecznych metod oddziaływań terapeutycznych ukierunkowanych na objawy u nastolatków i dorosłych z ADHD jest terapia poznawczo-behawioralna, która łączy podejście behawioralne, czyli związane ze zmianą zachowań, z aspektem poznawczym, dzięki, któremu chcemy doprowadzić do zmiany w myśleniu o sobie, o konkretnej sytuacji, o świecie. Tak w bardzo dużym skrócie mówiąc.

Należy postawić na trzy filary. Psychoedukację, oddziaływania psychoterapeutyczne i farmakoterapię, oczywiście w zindywidualizowanym podejściu.

To są absolutnie mity dotyczące leczenia farmakologicznego. Badania pokazują, że leki stymulujące o przedłużonym działaniu, zmniejszają skłonność do uzależnień, szczególnie jeżeli osoba używa alkoholu czy innych substancji psychoaktywnych. Nieleczone osoby z ADHD bardzo często stosują alkohol, kawę i nikotynę w celach tzw. samoleczenia czy objawów ADHD czy zaburzeń współwystępujących.  Dzięki wprowadzeniu odpowiedniej farmakoterapii  nie muszą się narażać na działanie tych substancji.

Jeśli chodzi o leczenie farmakologiczne ADHD, to jest ono absolutnie spersonalizowane i w dawce, i w ilości, i w częstości przyjmowania. Są np. dzieci, które przyjmują leki cały tydzień, a nie biorą np. w weekendy, kiedy nie są w szkole. Są dzieciaki, które przyjmują leki, kiedy mają ważne zadanie do wykonania, np. egzaminy. Ważne jest, żeby farmakoterapia było prowadzona pod kontrolą lekarza specjalisty.

Mogą się pojawiać bóle głowy, bóle brzucha, problemy ze snem. Hamowanie apetytu. Dlatego stosowanie leków ADHD musi być prowadzone pod opieką lekarza, szczególnie u tych młodszych, kiedy są one jeszcze silnej fazie wzrostu, kiedy na przykład to przyhamowanie apetytu sprawia, że dzieci faktycznie mogą nie chcieć jeść np. cały dzień. A to będzie miało znaczący wpływ na tempo wzrostu, na wagę. Poza tym osoby z ADHD w ogóle mają skłonność do zapominania o jedzeniu, zapominania o piciu. Jeżeli są czymś bardzo zajęte, nagle się zorientują, że nie piły cały dzień, nie jadły cały dzień, ale to już nie jest związane ze skutkami ubocznymi a specyficznymi objawami ADHD. 

Z jednej strony osoby z ADHD mogą stosować alkohol w ramach samoleczenia. Znosi on napięcie wynikające z przeciążenia wszystkimi negatywnymi konsekwencjami, jakie pojawiają się w życiu osoby z ADHD. Ale z drugiej strony alkohol rozregulowuje i zwiększa prawdopodobieństwo pojawienia się zachowań impulsywnych.  Ryzykowne uprawianie seksu, uzależnienia behawioralne. Może pojawić się dwukrotnie szybciej uzależnienie od alkoholu niż u osób bez zaburzeń, a samo ryzyko uzależnienia nie dotyczy tylko osób dorosłych i może pojawić się na dużo wcześniejszych etapach rozwoju.

W kolejnym artykule, o tym jakie znaczenie ma wsparcie rodziny i edukację pacjentów leczenia.

--

materiał partnerski z Centrum CBT

Autorka: Ewa Bałdyga