Jak rozpoznać u dorosłej osoby objawy spektrum autyzmu?

Na pierwszy plan u osoby dorosłej wysuwają się towarzyszące objawy lękowe, depresyjne, które wraz przebodźcowaniem, specyficznym, odmiennym sposobem przetwarzania informacji, ciągłymi próbami redukcji poczucia niedopasowania do wymagań świata społecznego i trudnościami w budowaniu relacji, powodują ogromne zmęczenie. Właśnie z tym może mierzyć się dorosły w spektrum autyzmu.

Na pytanie jak rozpoznać u dorosłej osoby objawy spektrum autyzmu odpowiada dr n. o zdr. Anna Kaźmierczak-Mytkowska, specjalistka psychologii klinicznej, specjalistka psychoterapii dzieci i młodzieży z Centrum CBT.

Osoby dorosłe w spektrum autyzmu najczęściej są aktywne zawodowo. Z powodzeniem przeszły przez kolejne etapy edukacji, sprawnie komunikują się z innymi na poziomie konkretnym, a wysoki poziom inteligencji pomaga im w radzeniu sobie z życiowymi wyzwaniami.

Wykorzystują swoje silne strony, w tym zdolności poznawcze do kompensacji lub zminimalizowania wpływu innych trudności, z jakimi się borykają. Warto jednak mieć świadomość, że zdolność do skutecznej komunikacji i wysoki poziom inteligencji nie wykluczają możliwości obecności zaburzeń ze spektrum autyzmu.

Dzieje się tak dlatego, że osoby „wysoko funkcjonujące” ze spektrum ASD, które wcześniej nie otrzymały diagnozy i przez lata wypracowały sobie pewne sposoby radzenia sobie, mimo obecności objawów. Odmienny sposób przetwarzania informacji nie zablokował, choć utrudnił możliwości planowej realizacji zadań edukacyjnych, czy podjęcia pracy. Często jednak codzienne funkcjonowanie w otoczeniu społecznym jest dla nich ogromnym wyzwaniem.

Dobrze jest mieć świadomość, że osoba w spektrum autyzmu jest na tzw. “standby-u”, czyli w stanie ciągłej gotowości do nadmiernego wysiłku, ze względu na stałe dostosowywanie się do sytuacji, które dla osób niedotkniętych zaburzeniami ze spektrum autyzmu są np. naturalnymi, zwyczajnymi rozmowami, czy spotkaniami.  

Osoby dorosłe ze spektrum autyzmu mogą mieć trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji z innymi ludźmi oraz trudności komunikacyjne na różnych głębokościach. Mimo wysokich zdolności intelektualnych mogą mieć trudności z tzw. miękkimi umiejętnościami społecznymi. Często nie czują potrzeby starty czasu i energii na rozmowy nie wprowadzające niczego do ich życia. Często wyraźne są też kłopoty z prozodią. Adekwatne rozumienie i dostosowanie do kontekstu społecznego, odczytywanie subtelnych gestów, mimiki twarzy i tonu głosu może być dla nich trudne, co z kolei utrudnia im zrozumienie emocji, intencji innych osób, a także swoich własnych uczuć w sytuacjach szczególnie trudnych. Trudności ze zrozumieniem i dostosowaniem się do niecodziennych sytuacji społecznych wynikają także z dużo mniejszej elastyczności w strategiach radzenia sobie ze stresem.

Żeby móc dobrze funkcjonować potrzebują rutyny i przewidywalności, także w codziennych czynnościach. Osoby w spektrum autyzmu mogą przejawiać szczególne, powtarzalne zainteresowania, które dają im poczucie bezpieczeństwa po nieprzewidywalnym, frustrującym dniu w otoczeniu wymagań społecznych. Męczy ich nadwrażliwość lub niedowrażliwość sensoryczna na bodźce, takie jak dźwięki, światło, dotyk czy zapachy, które wręcz „bombardują” opisywane osoby. Nieprawdą jest, że nie są empatyczne, czują zbyt wiele i starają się przed tym bronić, uciekać przed nadmiarem doświadczeń.

Należy podkreślić, że objawy spektrum autyzmu mogą mieć różne stopnia nasilenia, a także zmieniać się wraz z wiekiem. Na przykład zdolności komunikacyjne bardzo zmieniają się wraz rozwojem, co nie znaczy jednak, że w komunikacji nie ma deficytów, choć będą zdecydowanie mniej widoczne.

Na uwagę zasługują wszystkie mocne strony osób z ASD, oczywiście bardzo zróżnicowane, może to być np. doskonała pamięć, niezwykły talent muzyczny lub plastyczny. Zawsze należy identyfikować aspekty dobrego funkcjonowania osoby, z którą się kontaktujemy. 

Kluczowa jest świadomość społeczna, że zaburzenia ze spektrum autyzmu mogą objawiać się na różne sposoby u dorosłych. Jeśli do tego momentu w życiu nie znaleźli się w procesie diagnostycznym, to znaczy, że nie tylko mają mniejsze nasilenie objawów, ale także sprawnie (choć z ogromnymi kosztami) korzystali z naśladownictwa w otoczeniu. Rozwijając świadomość na temat odmienności ekspresji objawów ASD u dorosłych, możemy lepiej wspierać tych, którzy mogą potrzebować pomocy i zrozumienia w codziennym funkcjonowaniu.

Jak zatem być wsparciem dla osoby w spektrum autyzmu? 

Obok świadomości i zrozumienia, co może być trudne dla bliskiej osoby ze spektrum autyzmu, a także jakie ma potrzeby, ważne jest, aby zaakceptować tę osobę dokładnie taką, jaka jest. Warto być przy tym cierpliwym i wyrozumiałym wobec tych potrzeb i zachowań. Co można zrobić w kwestii komunikacji? Dobrze jest zwrócić uwagę na to, aby komunikować się w sposób klarowny i unikać niejasnych wskazówek.

To, co na pewno będzie przydatne to usystematyzowanie i uporządkowanie obszarów funkcjonowania, które sprawiają trudności, tam gdzie jest to możliwe warto tworzyć harmonogramy, plany.

Bądź obok i wspieraj, tak jak bliska Ci osoba tego potrzebuje. To kluczowe, aby wsparcie było dostosowane do indywidualnych potrzeb i preferencji.