Skutki rozwodu rodziców dla dziecka. „Konsekwencje sięgają dorosłości” – badania z USA i Polski

Rozwód to nie tylko koniec relacji dorosłych, ale głęboka zmiana systemu rodzinnego, która – jak pokazują badania – może kształtować całe życie dziecka. Amerykańska analiza ponad 5 milionów osób ujawnia spadek dochodów, wzrost śmiertelności i większe ryzyko konfliktu z prawem. Polskie badania i dane Ministerstwa Sprawiedliwości pokazują z kolei, jak ogromna jest skala zjawiska i jak kluczowe staje się pytanie o model opieki oraz bezpieczeństwo emocjonalne dziecka.

Prawie jedna trzecia amerykańskich dzieci doświadcza rozwodu rodziców przed osiągnięciem pełnoletności. To punkt wyjścia dla pracy „Divorce, Family Arrangements, and Children’s Adult Outcomes” (NBER Working Paper 33776), przygotowanej przez Andrew C. Johnstona, Maggie R. Jones i Nolana G. Pope’a. Badacze oparli się na analizie ponad 5 milionów dzieci urodzonych w latach 1988–1993, łącząc dane podatkowe, informacje z Census Bureau oraz akta Administracji Ubezpieczeń Społecznych. Śledzili ich losy do 2018 roku, gdy badane osoby miały od 25 do 30 lat.

Autorzy podkreślają skalę zmiany, jaka następuje w życiu dziecka po rozwodzie.

Ten zestaw zmian nie jest jedynie tłem, lecz – jak pokazują dane – bezpośrednio przekłada się na przyszłość dziecka.

W latach następujących po rozwodzie wskaźnik urodzeń wśród nastolatek rośnie o 63 procent – z 8 do 13 urodzeń na 1000 dziewcząt rocznie. Śmiertelność dzieci wzrasta o 35–55 procent w stosunku do poziomu bazowego wynoszącego 27 zgonów na 100 000 dzieci rocznie i utrzymuje się na podwyższonym poziomie przez co najmniej dekadę.

Najbardziej uderzające są jednak dane długoterminowe. Dzieci, które doświadczyły rozwodu w wieku od 0 do 5 lat, w wieku 25 lat plasują się średnio o 2,4 punktu percentylowego niżej w rozkładzie dochodów niż ich rówieśnicy z rodzin nierozwiedzionych. W wieku 27 lat różnica wzrasta do 3,9 punktu percentylowego. Oznacza to około 9–13 procent niższe zarobki – efekt porównywalny z utratą jednego roku edukacji.

Autorzy dochodzą do następujących konkluzji:

Amerykańskie badanie nie ogranicza się do wskazania korelacji. Autorzy próbują oszacować, jakie mechanizmy stoją za obserwowanymi skutkami.

Po pierwsze, zmiany w zasobach gospodarstwa domowego wyjaśniają od 10 do 44 procent związku między rozwodem a dochodami w dorosłości. Po drugie, pogorszenie jakości dzielnicy zamieszkania może tłumaczyć dodatkowe 16 procent wpływu rozwodu na dochody w wieku 25 lat. Sam spadek jakości otoczenia obniża dochody dzieci o 0,42 punktu percentylowego wobec całkowitego efektu wynoszącego 2,44 punktu.

Po trzecie, zwiększenie fizycznego dystansu między dzieckiem a niemieszkającym z nim rodzicem może odpowiadać za 15 procent wzrostu śmiertelności oraz 22 procent wzrostu nastoletnich urodzeń. Łącznie te trzy mechanizmy wyjaśniają od 25 do 60 procent całkowitego wpływu rozwodu. Reszta pozostaje w sferze trudniej mierzalnych czynników: dynamiki rodzinnej, stabilności emocjonalnej czy jakości relacji.

Polskie dane pokazują, że rozwód rodziców to zjawisko o ogromnej skali. Każdego roku ponad 50 tysięcy dzieci doświadcza rozpadu rodziny. Około 60 procent rozwodzących się par posiada małoletnie dzieci. W ostatnich latach rozwodzi się w Polsce ponad 60–65 tysięcy par rocznie.

Badania cytowane przez Akademię Dobrego Rozstania wskazują, że 25 procent dzieci z rodzin rozwiedzionych doświadcza poważnych problemów w funkcjonowaniu społecznym i emocjonalnym. W raporcie „Dziecko w okresie rozwodu – perspektywa systemowa i teorii przywiązania” czytamy przejmujące wypowiedzi młodych osób:

Autorzy raportu podkreślają systemowy charakter kryzysu:

W tym ujęciu rozwód to nie tylko zmiana formalna, lecz głęboka reorganizacja więzi i ról.

W kontekście teorii przywiązania przywoływane są słowa Johna Bowlby’ego:

To zdanie wyraźnie akcentuje różnicę między samym faktem rozstania a sposobem, w jaki dorośli organizują życie po nim.

Krajowa debata koncentruje się dziś w dużej mierze na modelu opieki. W około 97 procentach przypadków dzieci pozostają pod opieką matki, choć coraz częściej – w około 29 procentach spraw – orzekana jest opieka wspólna.

Ministerstwo Sprawiedliwości, analizując dane z lat 2019–2024, podkreśla zasadę równości rodziców. Jak mówiła Zuzanna Rudzińska-Bluszcz, prawniczka i działaczka praw człowieka:

Z kolei dyrektor Departamentu Spraw Rodzinnych i Nieletnich Dorota Łopalewska wskazywała na kierunek zmian legislacyjnych:

W przeciwieństwie do amerykańskiego badania, które analizuje przede wszystkim mierzalne wskaźniki ekonomiczne i zdrowotne, polska perspektywa koncentruje się na jakości relacji, strukturze opieki i bezpieczeństwie emocjonalnym.

Temat dobrostanu dzieci po rozwodzie podejmowano także w Sejmie:

Badania amerykańskie pokazują rozwód jako silny predyktor długoterminowych nierówności ekonomicznych i zdrowotnych. To perspektywa makro – miliony rekordów, procenty, punkty percentylowe i ryzyko statystyczne.

Badania polskie oraz raporty instytucjonalne skupiają się na jakości relacji, modelu opieki i ochronie więzi. To perspektywa systemowa i psychologiczna, w której kluczowe są bezpieczeństwo emocjonalne, przewidywalność i utrzymanie relacji z obojgiem rodziców.

Obie narracje spotykają się jednak w jednym punkcie. Rozwód a przyszłość dziecka to nie kwestia jednorazowego wydarzenia, lecz procesu, który może przekształcić trajektorię całego życia. Amerykańskie dane pokazują, jak silne mogą być skutki, jeśli system wsparcia zawiedzie. Polskie działania legislacyjne i terapeutyczne próbują odpowiedzieć na pytanie, jak zminimalizować te konsekwencje.

Jeśli – jak wskazują amerykańscy badacze – zmiany w dochodach, dzielnicy i dystansie do rodzica wyjaśniają do 60 procent negatywnych efektów, to oznacza, że sposób organizacji opieki i utrzymanie realnej więzi z obojgiem rodziców może być jednym z kluczowych czynników ochronnych.

Rozwód nie musi determinować przyszłości dziecka. Ale dane pokazują jasno: to, jak dorośli i instytucje odpowiedzą na ten kryzys, ma znaczenie nie tylko dla dzieciństwa, lecz także dla całego dorosłego życia.